ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਗੂੜ੍ਹੇ ਸੁਰਮਈ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਤਪਦੀ ਹਿੱਕ ‘ਤੇ ਠੰਢਕ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀ ਬੇਚੈਨੀ ਸੀ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸੰਦੂਕ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵੇਲੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਘਰ ਦੇ ਬਰਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਡਾਹੇ ਹੋਏ ਡੇਹਰੇ ‘ਤੇ ਬੈਠਾ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟ ਕੇ ਉਸ ਹਵਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੀਂਹ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਕਣੀਆਂ ਜਦੋਂ ਤਪੀ ਹੋਈ ਮਿੱਟੀ ‘ਤੇ ਡਿੱਗੀਆਂ, ਤਾਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲੀ ਸੁੰਧਾਣ ਨੇ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਦੱਬੇ ਹੋਏ ਅਣਗਿਣਤ ਕੱਚੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਹਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਖੁਸ਼ਬੂ ਸਿਰਫ਼ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਯਾਦਾਂ ਦੀ ਸੀ ਜੋ ਵਕਤ ਦੀ ਧੂੜ ਹੇਠ ਦੱਬੀਆਂ ਤਾਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਮਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸਨ।
ਉਸ ਦਾ ਪੋਤਰਾ ਈਸ਼ਾਨ, ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚਕਾਚੌਂਧ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਬਾਸ਼ਿੰਦਾ ਸੀ, ਬਰਾਂਡੇ ਦੀ ਥੰਮ੍ਹ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹਾ ਇਸ ਕੁਦਰਤੀ ਨਜ਼ਾਰੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਹਿੰਗੇ ਫੋਨ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ‘ਸੁਹਾਵਣਾ ਮੌਸਮ’ ਸੀ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਪਸਰੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਠਿਠਕਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਝੁਰੜੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੰਝੂ ਚੋ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸਫ਼ੈਦ ਦਾੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚ ਜਜ਼ਬ ਹੋ ਗਿਆ। ਈਸ਼ਾਨ ਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਕੋਲ ਬੈਠਦਿਆਂ ਪੁੱਛਿਆ, “ਦਾਦਾ ਜੀ, ਇਸ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਮਹਿਕ ਤਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਸਕੂਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਤੁਹਾਡੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਬਿਆਨ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ?”
ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ ਲੰਮਾ ਹੌਕਾ ਭਰਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦਾ ਸੰਤਾਪ ਸਮੋਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਬੋਲਿਆ, “ਪੁੱਤ, ਇਹ ਮਹਿਕ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਮੌਸਮ ਦਾ ਬਦਲਾਅ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਇੱਕ ਪਛਾਣ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਉਖਾੜੇ ਗਏ ਸੀ। ਜ਼ਖ਼ਮ ਜਦੋਂ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਨਿਸ਼ਾਨ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਨੇ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਕੱਚੇ ਰਹਿ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਹਿਕਦੇ ਨੇ—ਬਿਲਕੁਲ ਇਸ ਮਿੱਟੀ ਵਾਂਗ।”
ਉਸ ਨੇ ਈਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਦੋਸਤ ਅਬਦੁਲ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਗਰਮੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿਆਲ ਹੱਸਦਿਆਂ-ਖੇਡਦਿਆਂ ਬਿਤਾਏ ਸਨ, 1947 ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਲੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ‘ਪਰਾਇਆ’ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੀਂਹ ਵਿੱਚ ਖੇਤਾਂ ਦੀਆਂ ਪਗਡੰਡੀਆਂ ‘ਤੇ ਭੱਜਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਅਬਦੁਲ ਅਕਸਰ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਨਸਾਨ ਚਾਹੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਚਲਾ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਉਸ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਰਹੇਗੀ। ਪਰ ਵਕਤ ਦੇ ਬੇਰਹਿਮ ਕੁਹਾੜੇ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਜ਼ਖ਼ਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਮਿੱਟੀ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈ, ਪਰ ਉਸ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਜਾਏ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੇ ਆਰ-ਪਾਰ ਖਿੰਡ ਗਏ।
ਈਸ਼ਾਨ ਸੁਣਦਾ ਰਿਹਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਮੀਂਹ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਹੁਣ ਇੱਕ ਮਰਸੀਏ ਵਰਗਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪਿੰਡ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਅਬਦੁਲ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਉਸੇ ਪੁਰਾਣੇ ਬੋਹੜ ਹੇਠ ਬੈਠੀਆਂ ਉਸ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਅਬਦੁਲ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਨੇ ਜਦੋਂ ਕਰਤਾਰ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾਇਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਹੀ ਅਬਦੁਲ ਵਾਲੀ ਮੁਹੱਬਤ ਦੀ ਮਹਿਕ ਆਈ। ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੇ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਤਾਂ ਵੰਡ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਪਰ ਉਹ ਰੂਹਾਨੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਹੀਂ ਵੰਡ ਸਕੇ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕਸਾਰ ਰਚੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਈਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅਤੀਤ ਸਿਰਫ਼ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਬੇਜਾਨ ਪੰਨੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਜਿਉਂਦੇ-ਜਾਗਦੇ ਜਜ਼ਬਾਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੱਲ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਈਸ਼ਾਨ, ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਫੜ ਕੇ ਬੈਠੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕੱਚੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਇਨਸਾਨ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੇ ਨੇ। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਨੇ ਕਿ ਨਫ਼ਰਤ ਦਾ ਅੰਤ ਸਿਰਫ਼ ਬਰਬਾਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਮੁਹੱਬਤ ਦੀ ਮਹਿਕ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੇ ਪਾਰ ਵੀ ਉਨੀਂ ਹੀ ਤਾਜ਼ੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।”
ਮੀਂਹ ਹੁਣ ਹੌਲੀ ਹੋ ਕੇ ਰਿਮਝਿਮ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਈਸ਼ਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਦਾ ਕੰਬਦਾ ਹੱਥ ਫੜਿਆ। ਉਸ ਸ਼ਾਮ ਈਸ਼ਾਨ ਨੇ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਸੀ—ਕਿ ਹਰ ਖੁਸ਼ਬੂ ਸਿਰਫ਼ ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਕੁਝ ਖੁਸ਼ਬੂਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਰੂਹ ਵਿੱਚ ਉਤਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਉਹ ‘ਕੱਚਾ ਜ਼ਖ਼ਮ’ ਅੱਜ ਮਹਿਕ ਕੇ ਇੱਕ ਸੁਨੇਹਾ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਕਦੇ ਵੰਡੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਆਖਰੀ ਕਿਰਨਾਂ ਜਦੋਂ ਗਿੱਲੀ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਪਈਆਂ, ਤਾਂ ਪੂਰਾ ਵਿਹੜਾ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਉੱਠਿਆ। ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ‘ਤੇ ਹੁਣ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹਾ ਸਕੂਨ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਸਰਮਾਇਆ ਆਪਣੇ ਵਾਰਿਸ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਅਤੀਤ ਦੀਆਂ ਉਹ ਯਾਦਾਂ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਤਾਜ਼ਾ ਸਨ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਘੁਲ ਕੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਲਈ ਮੁਹੱਬਤ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਲਿਖ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
ਰਵਨਜੋਤ ਕੌਰ ਸਿੱਧੂ
ਪਿੰਡ ਜੱਬੋਵਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ
8283066125
