ਫ਼ੈਸਲਾ: ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਸਾਂਝ

​ਪਿੰਡ ‘ਰੌਣਕਪੁਰ’ ਦੀ ਸਵੇਰ ਅਜੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪੋਹ-ਮਾਘ ਦੀ ਸੰਘਣੀ ਧੁੰਦ ਨੇ ਪੂਰੇ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਚਿੱਟੀ ਬੁੱਕਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦੂਰੋਂ ਕਿਤੇ ਟਿਊਬਵੈੱਲ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ‘ਟੱਕ-ਟੱਕ’ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਮੱਧਮ ਜਿਹੀ ‘ਚਿਣ-ਚਿਣ’ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ। ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਾਂਤ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰਕ ਤੂਫ਼ਾਨ ਪਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪਗਡੰਡੀ ‘ਤੇ ਅੱਜ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀ ਹਲਚਲ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਦਾ ਚੌਕੀਦਾਰ ਭਾਗੂ, ਆਪਣੀ ਭਾਰੀ ਡਾਂਗ ਖੜਕਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਉੱਥੋਂ ਲੰਘਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਬੰਨੇ (ਵੱਟ) ‘ਤੇ ਕੋਈ ਪਰਛਾਵਾਂ ਹਿੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। “ਕੌਣ ਐ ਉੱਥੇ?” ਭਾਗੂ ਨੇ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਅੱਗੋਂ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਾ ਆਇਆ। ਭਾਗੂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਬੁੜਬੁੜਾਇਆ, “ਲੱਗਦਾ ਐ ਅੱਜ ਦੁੱਧ ‘ਚ ਕਾਂਜੀ ਘੁਲ ਕੇ ਰਹੂਗੀ।” ਉਸ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਸਕਿਆਂ ਭਰਾਵਾਂ ਵੱਲ ਸੀ, ਜੋ ਕਦੇ ਇੱਕ ਜਾਨ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਅੱਜ ਦੋ ਫੁੱਟ ਜ਼ਮੀਨ ਲਈ ਅਦਾਲਤਾਂ ਅਤੇ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਦੇ ਗੇੜੇ ਕੱਢ ਰਹੇ ਸਨ।
​ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਤੇ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇੱਜ਼ਤਦਾਰ ਕਿਸਾਨ ਸਨ। ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਕੱਟੜ ਅਤੇ ‘ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਪੱਕਾ’ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਨਰਮ ਦਿਲ ਅਤੇ ਭਾਵੁਕ ਸੀ। ਇਸ ਝਗੜੇ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਪਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜੀਤੂ ਨੰਬਰਦਾਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਚੌਧਰ ਹੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਕਲੇਸ਼ ‘ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬੇਚੈਨੀ ਸੀ। ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ‘ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨ ਨਹੀਂ, ਲਿਹਾਜ਼ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।’ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬੇਟੀ ਨੂਰ, ਜੋ ਸ਼ਹਿਰੋਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਆਈ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀਆਂ ਉਦਾਸ ਅੱਖਾਂ ਵੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਬਾਪੂ, ਦੋ ਫੁੱਟ ਜ਼ਮੀਨ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਚੈਨ ਕਿਉਂ ਗੁਆ ਲਿਆ?” ਤਾਂ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਉਕਾ ਭਰ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਧੀਏ, ਗੱਲ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਅਹਿਸਾਸ ਦੀ ਐ ਜਿਹੜਾ ਮੈਂ ਬਾਪੂ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਵੱਟ ‘ਤੇ ਬਹਿ ਕੇ ਸਾਂਭਿਆ ਹੋਇਆ।”
​ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਬੋਹੜ ਹੇਠਾਂ ਪੰਚਾਇਤ ਜੁੜੀ। ਸਰਪੰਚ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਕਸ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੜੇ ਰੋਅਬ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾਂ। ਜਿਸ ਦੀ ਕੋਠੀ ਦਾਣੇ, ਉਸ ਦੇ ਕਮਲੇ ਵੀ ਸਿਆਣੇ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਮੈਂ।” ਜੀਤੂ ਨੰਬਰਦਾਰ ਨੇ ਤੀਲੀ ਲਾਈ ਕਿ ਹੱਕ ਲਈ ਤਾਂ ਸਿਰ ਪੜਵਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਹੀ ਪਿੰਡ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕੀਆ ਪਰ ਸਿਆਣਾ ਪਾਤਰ ਪਾਲਾ ਅਮਲੀ ਬੋਲਿਆ, “ਨੰਬਰਦਾਰਾ, ਤੂੰ ਤਾਂ ਉਹ ਗੱਲ ਕਰਦੈਂ ਕਿ ਘਰ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਕੇ ਡੁੱਗਡੁੱਗੀ ਵਜਾਉਣੀ।” ਮਾਹੌਲ ਉਦੋਂ ਤਣਾਅਪੂਰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੁਰਾਣਾ ਕਾਗਜ਼ ਕੱਢਿਆ ਜਿਸ ‘ਤੇ ਬਾਪੂ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਹੈਰਾਨ ਸਨ, ਪਰ ਉਦੋਂ ਹੀ ਬਾਬਾ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਉਹ ਕਾਗਜ਼ ਪਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਰੀ ਪੰਚਾਇਤ ਦੰਗ ਰਹਿ ਗਈ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਮੁਸਕਰਾਏ ਤੇ ਬੋਲੇ, “ਮੈਂ ਕਾਗਜ਼ ਨਹੀਂ ਪਾੜਿਆ, ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਕੰਧ ਪਾੜੀ ਐ। ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਮੱਥੇ ਦੀਆਂ ਸਾਂਝਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ।”
​ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਆਈਆਂ। ਉਸ ਨੇ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਵੀਰੇ, ਤੂੰ ਸਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਲੈ ਲੈ, ਬੱਸ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਬੋਲਣਾ ਨਾ ਛੱਡੀਂ।” ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਕੜ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਵਹਿ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਨਕਸ਼ਾ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਵੱਟ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤੀ। ਪਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਅਜੇ ਮੁੱਕੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜੀਤੂ ਨੰਬਰਦਾਰ ਨੇ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰੋਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਆਏ ਪੁੱਤਰ ਜਗਤਾਰ ਨੂੰ ਭੜਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਗਤਾਰ ਨੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਫ਼ੀਤਾ ਚੁੱਕ ਲਿਆ। ਨੂਰ ਦੇ ਸਮਝਾਉਣ ‘ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਨਾ ਮੰਨਿਆ। ਜਗਤਾਰ ਦੇ ਸਿਰ ‘ਤੇ ‘ਮੁਨਾਫ਼ੇ’ ਦਾ ਭੂਤ ਸਵਾਰ ਸੀ। ਪਾਲਾ ਅਮਲੀ ਨੇ ਫਿਰ ਟੋਕਿਆ, “ਕਾਕਾ, ਜਿਸ ਦਿਨ ਤੂੰ ਵੱਟ ਢਾਹ ਕੇ ਕੰਧ ਕਰ ਲਈ, ਉਸ ਦਿਨ ਤੇਰੇ ਖੇਤ ‘ਚ ਹਵਾ ਵੀ ਗੁਆਂਢੀ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਊਗੀ।”
​ਉਸ ਰਾਤ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਜੀਤੂ ਦਾ ਬੰਦਾ ਸ਼ੇਰਾ ਵੱਟ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਟਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਗਤਾਰ ਚੁੱਪਚਾਪ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰੌਲਾ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ, ਸਗੋਂ ਸਬਰ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲਿਆ। ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਜਦੋਂ ਜਗਤਾਰ ਨੇ ਰੌਲਾ ਪਾਇਆ ਕਿ ਚਾਚੇ ਨੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੱਬ ਲਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੰਚਾਇਤ ਫਿਰ ਜੁੜੀ। ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਗਤਾਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਜਾਹ ਪੁੱਤ, ਫ਼ੀਤਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਮਿਣ ਲੈ।” ਜਦੋਂ ਜਗਤਾਰ ਨੇ ਮਿਣਤੀ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠੋਂ ਜ਼ਮੀਨ ਖਿਸਕ ਗਈ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰੇ ਨੇ ਜੀਤੂ ਦੇ ਕਹਿਣ ‘ਤੇ ਵੱਟ ਅਜਿਹੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਦਲੀ ਸੀ ਕਿ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਘੱਟ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਜੀਤੂ ਦੀ ਚਾਲ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਭਰਾ ਕਦੇ ਇੱਕ ਨਾ ਹੋ ਸਕਣ। ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ੇਰੇ ਨੂੰ ਬਾਂਹੋਂ ਫੜ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜਗਤਾਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਪੁੱਤ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਬਿਗਾਨਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ‘ਚ ਆ ਕੇ ਆਪਣਿਆਂ ਦੇ ਗਲੇ ਵੱਢਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਆਪਣਾ ਹੁੰਦਾ ਐ।”
​ਸ਼ੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੈਰੀਂ ਪੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜੀਤੂ ਨੰਬਰਦਾਰ ਦਾ ਭਾਂਡਾ ਚੌਰਾਹੇ ਫੁੱਟ ਗਿਆ। ਜਗਤਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗਲਤੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਰੋਂਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਚਾਚੇ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਕੋਲੋਂ ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗੀ। ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਲੇਜੇ ਨਾਲ ਲਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, “ਖੂਨ ਕਦੇ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਪੁੱਤ।” ਬਾਬਾ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਹੁਣ ਇਸ ਵੱਟ ‘ਤੇ ਕੋਈ ਕੰਧ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ‘ਫਲਦਾਰ ਬੂਟੇ’ ਲੱਗਣਗੇ। ਸੂਰਜ ਢਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਤਣਾਅ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸੀ। ਨੂਰ ਅਤੇ ਜਗਤਾਰ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਉਸੇ ਵੱਟ ‘ਤੇ ਨਿੰਮ ਦਾ ਬੂਟਾ ਲਾਇਆ। ਸੱਚਮੁੱਚ, ਤਰਕ ਹਾਰ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਤਿਆਗ ਜਿੱਤ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਉਸ ਸਾਂਝ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਜੋ ਨਕਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਮੁਥਾਜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

ਰਵਨਜੋਤ ਕੌਰ ਸਿੱਧੂ ਰਾਵੀ
ਪਿੰਡ ਜੱਬੋਵਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ
8283066125