ਅੱਜ ਦੇ ਭੌਤਿਕਵਾਦੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਨਿਘਾਰ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਇਹ ਸਵਾਲ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜ ਦੀ ਡੋਲਦੀ ਹੋਈ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਕੌਣ ਸੰਭਾਲੇਗਾ? ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਦਾ ਮਿਆਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਜਾਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੋਚ ਨੂੰ ਮਿਆਰੀ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ‘ਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਦਾ ਦਰਪਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਕੰਮ ਸਿਰਫ਼ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਦਿਖਾਉਣਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਲਹਿਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਵੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਉੱਕਰਦਾ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ‘ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਨਿਸ਼ਤਰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਸ਼ੂ-ਬਿਰਤੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਕੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਇਨਸਾਨ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨੀਆਂ ਵੀ ਵੱਡੀਆਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀਆਂ ਆਈਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਲਿਖਤ ਨੇ ਹੀ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਚਾਹੇ ਉਹ ਰੂਸੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ, ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀ ਅੰਸ਼ ਨੂੰ ਕੱਢ ਕੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਭਰਿਆ। ਅੱਜ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਸਮਾਜ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ, ਜਾਤ-ਪਾਤ ਅਤੇ ਫ਼ਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਗੁਲਾਮੀ ਵਿੱਚ ਜਕੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਰਾਹੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜੇ।
ਇੱਕ ਸੱਚਾ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਖਾਂ ਪਾ ਕੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ। ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਕੋਈ ਵਪਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੋਰੰਜਨ ਲਈ ਲਿਖੇ। ਉਸ ਦੀ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਸਰੋਕਾਰ ਹੋਣੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀਆਂ ਕੁਰੀਤੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਨਸ਼ਾਖੋਰੀ, ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਪਤਨ ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ ਲਿਖਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤੋਂ ਭੱਜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਦਾ ਮਿਆਰ ਉਦੋਂ ਹੀ ਉੱਚਾ ਹੋਵੇਗਾ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਪੜ੍ਹਨ ਨੂੰ ਮਿਲੇਗਾ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਿਹਤਰ ਇਨਸਾਨ ਬਣਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰੇ।
ਅੱਜ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸਸਤੇ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਘਟਦੀ ਰੁਚੀ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਗੰਭੀਰ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਮਾਧਿਅਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀਆਂ ਅਲਮਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਹੋਵੇਗਾ।
ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਉਹ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਰਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜ ਦਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਨਿਰਪੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਦਾ ਮਿਆਰ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਉੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਇੱਕ ਪੜ੍ਹਿਆ-ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਰੁਚੀਆਂ ਵਾਲਾ ਸਮਾਜ ਹੀ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਲਮ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਕਰਨਾ ਹੀ ਹਰ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦਾ ਪਰਮ ਧਰਮ ਹੈ।
ਪ੍ਰੋ. ਰਵਨਜੋਤ ਕੌਰ ਸਿੱਧੂ ‘ਰਾਵੀ’
ਪਿੰਡ ਜੱਬੋਵਾਲ, ਜ਼ਿਲਾ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ
ਸੰਪਰਕ: 8283066125
