ਬਲਦੇਵ ਸੀਹਰਾ ਦਾ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ‘ਗੁਜ਼ਾਰਿਸ਼’ ਵਾਚਦਿਆਂ

ਬਲਦੇਵ ਸੀਹਰਾ ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲਕਾਰੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਰਪੱਕ ਅਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਨਾਮ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ‘ਗੁਜ਼ਾਰਿਸ਼’ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਵੇਦਨਾਵਾਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਂਦ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ। 119 ਸਫ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਇਹ ਰਚਨਾ ਮਹਿਜ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਕਾਲੀ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਤਲਖ਼ ਹਕੀਕਤਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਕਿਤਾਬ ਹੈ।

ਬਲਦੇਵ ਸੀਹਰਾ ਦੇ ਫਲਸਫੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਪੀੜਾ ਸਰਵਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਉਹ ਜਾਤ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਜਮਾਤੀ ਵਖਰੇਵਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨੂੰ ਢਾਹ ਕੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਹੂ ਦਾ ਰੰਗ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਹੰਝੂਆਂ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਏਕਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:

“ਲਹੂ ਦਾ ਰੰਗ ਗੂੜ੍ਹਾ ਵੀ ਤੇ ਫਿੱਕਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ,

ਮਗਰ ਸਨ ਰੰਗ ਇੱਕੋ ਦੇ ਉਹ ਤੇਰੇ ਤੇ ਮੇਰੇ ਹੰਝੂ।”

ਸੀਹਰਾ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਦੋਹਰੇ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਦਿਖਾਵੇ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ‘ਤੇ ਤਿੱਖਾ ਵਿਅੰਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਦਾਰੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਭਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਗ਼ੁਰਬਤ ਵੱਲ ਕੋਈ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਿਹਾ। ਇੱਕ ਸ਼ਿਅਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇਸ ਕੌੜੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਰਾਰੀ ਸੱਟ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ:

“ਦਾਨ ਕੀਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਕੰਬਲ, ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਬੜੇ,

ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਲਾਗੇ ਸੀ ਰਾਤੀਂ ਠੰਡ ‘ਚ ਬੰਦਾ ਮਰ ਗਿਆ।”

ਸ਼ਾਇਰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸਧਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਚਿੰਤਤ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਿਰਫ਼ ਝੰਡੇ ਲਹਿਰਾਉਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹਰ ਨਾਗਰਿਕ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:

“ਆਜ਼ਾਦ ਹੈ ਵਤਨ ਪਰ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਤੱਕ,

ਅਫਸੋਸ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਲੱਖਾਂ ਗ਼ੁਲਾਮ ਬਾਕੀ।”

ਸਮਾਜ ਦੇ ਉਸ ਵਰਗ ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਨਾ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਿਰ ‘ਤੇ ਛੱਤ, ਸੀਹਰਾ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨੁਕਤਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਬੇਘਰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹਾਲਤ ਉਹ ਇੱਕ ‘ਵਰੋਲੇ’ ਵਰਗੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹਵਾ ਦੇ ਬੁੱਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ:

“ਸਿਰ ‘ਤੇ ਵੀ ਛੱਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ‘ਚ ਨਾ ਜ਼ਮੀਨ,

ਉਹ ਬਣ ਕੇ ਭਟਕਦਾ ਹੈ ਵਰੋਲਾ ਕਦੀ ਕਦੀ।”

ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਕਲਾਤਮਿਕ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਬਦ-ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸੀਹਰਾ ਦੀ ਸ਼ਬਦ-ਚੋਣ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਹਿਜ, ਸਰਲ ਅਤੇ ਠੇਠ ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਹਾਵਰੇ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਉਹ ‘ਹੰਝੂ’, ‘ਬਿਰਖ’, ‘ਕੰਬਲ’, ਅਤੇ ‘ਵਰੋਲਾ’ ਵਰਗੇ ਸਾਧਾਰਨ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਹੁਤ ਗੂੜ੍ਹੇ ਅਰਥ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਬਦ-ਚੋਣ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਕਹਿਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਸੀਹਰਾ ਇੱਕ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਵਾਂਗ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਿੰਬ ਉਸਾਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ‘ਦਰਿਆ’, ‘ਬਿਰਖ’, ‘ਸਮੁੰਦਰ’ ਅਤੇ ‘ਮਾਰੂਥਲ’ ਵਰਗੇ ਕੁਦਰਤੀ ਬਿੰਬਾਂ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਪ੍ਰਯੋਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਇੱਕ ‘ਬਿਰਖ’ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬਨਾਵਟੀ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ:

“ਨਾ ਬੰਨ੍ਹ ਧਾਗੇ ਤੇ ਨਾ ਲਾ ਮੇਰੇ ਸੰਧੂਰ ਤੂੰ,

ਟੂਣੇ ਨਾ ਕਰ ਐ ਯਾਰ ਮੈਨੂੰ ਬਿਰਖ ਰਹਿਣ ਦੇ।”

ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਇਹ ਸ਼ਾਇਰੀ ਬਹੁਤ ਅਮੀਰ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਰ ਨੇ ‘ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਜਾਲ’ ਅਤੇ ‘ਸਮੇਂ ਦੀ ਰੇਤ’ ਵਰਗੇ ਰੂਪਕ ਵਰਤ ਕੇ ਅਮੂਰਤ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਮੂਰਤ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਰੇਤ ‘ਤੇ ਲਿਖੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਂਗ ਮਿਟਾਉਣ ਦਾ ਰੂਪਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ:

“ਇਹੀ ਹੈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੋਣੀ ਨਾ ਹੋਣੀ ਕੀ,

ਸਮੇਂ ਦੀ ਰੇਤ ‘ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਮਿਟਾਉਣੇ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਲੱਗਾ ਹਾਂ।”

ਸ਼ਾਇਰ ਮਕਾਨ ਅਤੇ ਘਰ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦਿਆਂ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਈ ਕੜਵਾਹਟ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਜੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਪੈ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਭੌਤਿਕ ਸੁੱਖ-ਸਹੂਲਤਾਂ ਵਾਲੇ ਮਕਾਨ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮਜਬੂਰੀ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ:

“ਮਕਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਨੂੰ ‘ਦੇਵ’ ਬਸ ਮਜਬੂਰੀਆਂ ਸਮਝੋ,

ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਜੇ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਘਰ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।”

ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਬਲਦੇਵ ਸੀਹਰਾ ਦਾ ਇਹ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਅੰਤਰ-ਝਾਤ ਮਾਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਧੀਮੀ ਪਰ ਗੂੜ੍ਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਰ ਦੀ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪਹੁੰਚ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾ-ਵਸਤੂ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ‘ਗੁਜ਼ਾਰਿਸ਼’ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਯੋਗ ਰਚਨਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਹਰਦਮ ਮਾਨ

ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਪੋਰਟਰ, ਬੀ.ਸੀ., ਕੈਨੇਡਾ

ਫੋਨ: +1 604 308 6663

ਈਮੇਲ : maanbabushahi@gmail.com