ਅਜੇ ਪਹੁ-ਫੁੱਟਾਲਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਿੰਡ ‘ਸਰਘੀ’ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਚੁੱਪ ਪਸਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਪਰ ਕੁਦਰਤ ਆਪਣਾ ਰਾਗ ਛੇੜ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਦੀ ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਸਰੋਂ ਦੇ ਪੀਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਚੁੰਮ ਕੇ ਗੁਜ਼ਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਫਿਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀ ਮਿੱਠੀ ਮਹਿਕ ਘੁਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਟਾਹਲੀਆਂ ‘ਤੇ ਬੈਠੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੋਰਸ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੀ ਕਣਕ ਦੀਆਂ ਬੱਲੀਆਂ ‘ਤੇ ਤਰੇਲ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਇੰਝ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਰਾਤੋ-ਰਾਤ ਮੋਤੀ ਬੀਜ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ।
ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ, ਜਿੱਥੇ ਨਹਿਰ ਦੀ ਇੱਕ ਪਤਲੀ ਜਿਹੀ ਸੂਈ ਵਗਦੀ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਪਰ ਬੇਹੱਦ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰਾ ਕੱਚਾ ਘਰ ਸੀ। ਇਹ ਘਰ ਸੀ ਜਸਵੀਰ ਕੌਰ ਦਾ। ਜਸਵੀਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਵਾਲੇ ‘ਬੀਬੀ ਜਸ’ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਅੱਜ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਨਿੰਮ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਬੈਠੀ ਦੁੱਧ ਰਿੜਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਮਧਾਣੀ ਦੀ ‘ਘੁੰਮ-ਘੁੰਮ’ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਹਿਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਲ-ਕਲ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਸੰਗੀਤ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।
ਜਸਵੀਰ ਦੀ ਉਮਰ ਕੋਈ ਪੰਜਾਹ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀਆਂ ਝੁਰੜੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਜ਼ਰਬੇ ਦੀ ਇੱਕ ਡੂੰਘੀ ਚਮਕ ਝਲਕਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਹਿੰਦੀ, “ਔਰਤ ਮਿੱਟੀ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਜਿੰਨਾ ਮਰਜ਼ੀ ਗੋਡ ਲਵੋ, ਉਸ ਨੇ ਫ਼ਸਲ ਹੀ ਦੇਣੀ ਹੈ।”
ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਸਵੀਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਪੱਤਝੜ ਆਇਆ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁੱਕ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਭੇਟ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਗਿਆ ਕਰਜ਼ੇ ਦੀਆਂ ਪੰਡਾਂ ਅਤੇ ਦੋ ਛੋਟੀਆਂ ਧੀਆਂ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਪੰਚਾਂ-ਸਰਪੰਚਾਂ ਨੇ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, “ਜਸਵੀਰ, ਜ਼ਮੀਨ ਵੇਚ ਦੇ, ਕਿਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾ ਕੇ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰ ਲੈ, ਔਰਤ ਤੋਂ ਖੇਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।”
ਪਰ ਜਸਵੀਰ ਨੇ ਉਸ ਦਿਨ ਨਹਿਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕ ਸਹੁੰ ਖਾਧੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ ਜੋ ਰਸਤੇ ਦੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਜੇ ਇਹ ਪਾਣੀ ਰਸਤਾ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?” ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ‘ਕੱਲਰ’ ਸੀ। ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਉੱਥੇ ਘਾਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਉੱਗੇਗਾ। ਪਰ ਜਸਵੀਰ ਨੇ ਉਸ ਬੰਜਰ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਹ ਰੋਜ਼ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠਦੀ, ਬਲਦਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਖੁਦ ਹੱਥੀਂ ਕਹੀ ਚਲਾਉਂਦੀ। ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਆਈਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਖੂਨ ਰਿਸਦਾ, ਪਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਪਲ ਰਹੇ ਸਨ।
ਉਸ ਨੇ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਜ਼ਰੂਰਤਮੰਦ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੋਅ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੀ ਅਤੇ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦੀ। ਕੁਦਰਤ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦੇਖ ਕੇ ਪਿਘਲ ਗਈ। ਜੋ ਜ਼ਮੀਨ ਕਦੇ ਰੜੇ ਮੈਦਾਨ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਅੱਜ ਉੱਥੇ ਬਾਗ਼ ਲਹਿਰਾ ਰਹੇ ਸਨ।
ਅੱਜ ਦੇ ਦਿਨ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸਮਾਗਮ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰੋਂ ਵੱਡੇ ਅਫ਼ਸਰ ਆਏ ਸਨ। ਜਸਵੀਰ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਟੇਜ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਸੂਟ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਸਾਦੀ ਖੱਦਰ ਦੀ ਚੁੰਨੀ ਸਿਰ ‘ਤੇ ਲਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਸਖ਼ਤੀ ਉਸ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਈਕ ਫੜਾਇਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਪੂਰੇ ਪੰਡਾਲ ਵਿੱਚ ਸੰਨਾਟਾ ਛਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਬੋਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ:
”ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਅੱਜ ‘ਔਰਤ ਦਾ ਦਿਨ’ ਹੈ। ਮੈਂ ਪੁੱਛਦੀ ਹਾਂ, ਕਿਹੜਾ ਦਿਨ ਔਰਤ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਚੁੱਲ੍ਹਾ ਬਾਲਦੀਆਂ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਦਿਨ ਸਾਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਹੱਸਣਾ ਸਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਲ ਸਾਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਔਰਤ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਿਨ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਤਾਂ ਉਹ ਧਰਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਪੈਰ ਰੱਖ ਕੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਬੰਜਰ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਹਰਿਆਵਲ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਮੰਨ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਬੰਜਰ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਬੰਦੇ ਦੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”
ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਲੰਬੇ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਸਵੀਰ ਨਹਿਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਬੈਠ ਗਈ। ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕੇਸਰੀ, ਗੁਲਾਬੀ ਅਤੇ ਜਾਮਣੀ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਧੀ ਨੇ ਘਰ ਦੇ ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਬੋਰਡ ਲਗਾਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ‘ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ “ਜਸਵੀਰ ਕੌਰ: ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਧੀ ਦਾ ਘਰ”। ਜਸਵੀਰ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਔਰਤ ਦੀ ਅਸਲੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਹ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਚਾਨਣ-ਮੁਨਾਰਾ ਸੀ ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਖੇਤਾਂ ਦੀਆਂ ਪਗਡੰਡੀਆਂ ‘ਤੇ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
ਰਵਨਜੋਤ ਕੌਰ ਸਿੱਧੂ ਰਾਵੀ
ਪਿੰਡ ਜੱਬੋਵਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ
8283066125
