ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਦੀਵਾ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਡਾ. ਜਮੀਲ ਜਾਲਿਬੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ, “ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ”, “ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਉਰਦੂ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ”, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਹੁਨਰ, ਖੋਜ, ਆਲੋਚਨਾ, ਅਨੁਵਾਦ, ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਨ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਰੋਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਪੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਗੱਲਬਾਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸਥਿਤੀ ‘ਤੇ ਵੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸੂਝ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਾਧਾਰਨ ਯਤਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਬੂਤ ਹਨ। ਡਾ. ਜਮੀਲ ਜਾਲਿਬੀ ਇੱਕ ਸਰਬਪੱਖੀ ਅਤੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਵਾਲੇ ਲੇਖਕ, ਖੋਜਕਰਤਾ, ਆਲੋਚਕ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਹੈ, ਜੋ ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਕੋਣ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਦਿਸਹੱਦੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿੱਚ ਸਗੋਂ ਅਕਾਦਮਿਕ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਲੱਖਣ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।
ਡਾ. ਜਮੀਲ ਜਾਲਿਬੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਦਿਲਚਸਪ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨੁਕਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਉਰਦੂ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਤੇ ਵਿਦਵਤਾਪੂਰਨ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਬਣਾਇਆ। ਇਹ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ, ਇਸਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ, ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਈ, ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨ, ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਦਵਾਈ, ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸ਼ਬਦ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਉਰਦੂ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ, ਅਤੇ ਓਸਮਾਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਿਭਾਗ ਯੁੱਗ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।
- ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਖੋਜ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ*
ਡਾ. ਜਮੀਲ ਜਾਲਿਬੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਚਨਾ ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ, ਅਧਿਕਾਰਤ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਖੰਡ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ, ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਫ਼ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਤੱਥਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਬੌਧਿਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਨੇ ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਦਾ-ਜੀਵਤ ਜੀਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਉਦਾਹਰਣ ਬਣਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖੋਜ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਦਮ ਰਾਓ ਪਦਮ ਰਾਓ, ਦੀਵਾਨ ਹਸਨ ਸ਼ੌਕੀ ਅਤੇ ਦੀਵਾਨ ਨੁਸਰਤੀ ਦੀ ਮਸਨਵੀ ਦੀ ਰਿਕਵਰੀ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਗੁੰਮ ਹੋਏ ਕੜੀਆਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਖੋਜ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਗੱਦ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਡਾ. ਜਮੀਲ ਜਾਲਿਬੀ ਆਧੁਨਿਕ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਮਾਹਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ “ਆਲੋਚਨਾ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ, ਨਵੀਂ ਆਲੋਚਨਾ, ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਾਹਿਤ” ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸਾਹਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਹਿਤ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਮੁੱਦੇ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਰਗੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਉਹ ਪੱਛਮੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੂ ਸਨ ਅਤੇ (ਅਰਸਤੂ ਤੋਂ ਐਲੀਅਟ ਤੱਕ) ਵਰਗੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ।
ਅਨੁਵਾਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਿੱਚ *ਐਨੀਮਲਿਸਟਨ” (ਜਾਰਜ ਓਰਵੈਲ ਦੇ ਨਾਵਲ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ), ਐਲੀਅਟ ਦੇ ਲੇਖ, ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮੀ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਅਤੇ *ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਡਾ. ਜਾਲਿਬੀ ਨੇ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਤਕਨੀਕੀ ਯੋਗਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਨਾ ਸਿਰਫ ਮੂਲ ਪਾਠ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਿਆ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ।
ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਸਭਿਅਤਾ
ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ: ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਗਠਨ” ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਾਸਟਰਪੀਸ ਹੈ, ਜੋ ਇਸਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਅਤੇ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ, ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕਾਰਕਾਂ ਵਰਗੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ‘ਤੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ। ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਏਕਤਾ। ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਉਸਦੇ ਮਨਪਸੰਦ ਵਿਸ਼ੇ ਸਨ।
ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ: ਉਸਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਿਆ, ਜਿਸਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ “ਅਦਭੁਤ ਕਹਾਣੀਆਂ” ਅਤੇ “ਖੋਜੀ” ਹਨ।
ਹੋਰ ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਸੇਵਾਵਾਂ
ਉਸਨੇ “ਪਯਾਮ-ਏ-ਮਸ਼ਰੇਕ”, “ਸਾਕੀ” ਅਤੇ “ਨਯਾ ਦੂਰ” ਸਮੇਤ ਕਈ ਸਾਹਿਤਕ ਰਸਾਲਿਆਂ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਉਹ *ਕਰਾਚੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਵਾਈਸ ਚਾਂਸਲਰ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਬੋਰਡ ਦੇ ਮੁਖੀ ਵੀ ਰਹੇ। ਉਸਨੇ *ਸੁਲੇਖਨ ਵੀ ਲਿਖਿਆ, ਉਸਦੇ ਲਗਭਗ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਪੱਤਰ ਉਸਦੇ ਨਿੱਜੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਸ਼ਿੰਗਾਰਦੇ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਪੱਤਰਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ “ਮਕਤਿਬ ਮਸ਼ਹਿਰ ਬਨਮ ਡਾ. ਜਮੀਲ ਜਾਲੀਬੀ” ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਡਾ. ਜਮੀਲ ਜਾਲੀਬੀ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਖੋਜ, ਆਲੋਚਨਾ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ, ਅਨੁਵਾਦ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਧਿਐਨ ਸਮੇਤ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ, ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਖੋਜ ਸ਼ੈਲੀ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ, ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਾਧਨ। ਡਾ. ਜਮੀਲ ਜਾਲਿਬੀ ਨੂੰ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਖੋਜਕਰਤਾ, ਆਲੋਚਕ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਵਿੱਚ ਅਕਾਦਮਿਕ ਡੂੰਘਾਈ, ਨੈਤਿਕ ਉਚਾਈ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸੁਆਦ ਦਾ ਵੀ ਸੁੰਦਰ ਸੁਮੇਲ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਜਮੀਲ ਜਾਲਿਬੀ ਦੀਆਂ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਨਵੀਆਂ ਉਚਾਈਆਂ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਉਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਸਾਹਿਤਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਖੋਜ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਸਨ। ਉਹ ਉਰਦੂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਹਿਤਕ ਪੂੰਜੀ ਤੋਂ ਬਰਾਬਰ ਜਾਣੂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਹਿਤਕ ਸਿਰਜਣਾ ਇਸਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਆਲੋਚਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ‘ਤੇ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਆਲੋਚਨਾ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ, ਨਵੀਂ ਆਲੋਚਨਾ, ਸਾਹਿਤ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਮੁੱਦੇ, ਮੀਰ ਤਕੀ ਮੀਰ: ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ, ਸਮਕਾਲੀ ਸਾਹਿਤ, ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਏਕਤਾ, ਲਾਗੂਕਰਨ ਅਤੇ ਮੁੱਦੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਟੀ.ਐਸ. ਇਲੀਅਟ ਦੇ ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਅਦਬ ਉਰਦੂ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਮੋਟੇ ਖੰਡ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲੀ ਅਤੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਕੰਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਤੱਥਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦਾ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਬੌਧਿਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਬਰਾਬਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਹਿਤਕ ਇਤਿਹਾਸ ਲੇਖਨ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੋਜ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ‘ਤੇ ਪੰਜ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ।
- ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੀ ਉਰਦੂ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ, ਓਸਮਾਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ, ਅਤੇ ਦੋ-ਖੰਡਾਂ ਵਾਲੀ *ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਉਰਦੂ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਖਜ਼ਾਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਉਰਦੂ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਾਸਟਰਪੀਸ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰੀ, ਸਥਾਨਕ ਅਤੇ ਬੋਲਚਾਲ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਮੌਲਿਕਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ ਜਾ ਸਕੇ।
- ਅਨੁਵਾਦ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਰਜ ਓਰਵੈਲ ਦਾ ਨਾਵਲ ਐਨੀਮਲ ਫਾਰਮ (ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ “ਜਨਵਰਿਸਤਾਨ”), ਟੀ. ਐਸ. ਐਲੀਅਟ ਦੁਆਰਾ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਲੇਖਾਂ ਵਾਲੀ ਕਿਤਾਬ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਐਲੀਅਟ ਦੇ ਲੇਖ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਕਾਰਜ ਦੀਆਂ ਮਾਸਟਰਪੀਸ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਉਰਦੂ ਟੈਂਪਲੇਟ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਢਾਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਮੂਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਪਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਰਚਨਾਤਮਕ ਸਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੂਲ ਅਰਥ ਅਤੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਟੈਕਸਟ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਸੁਹਜ ਦਿੱਤਾ।
ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਪਾਠਕੋ, ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਨਕੋਸ਼ ਜਾਲਿਬੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਂ ਡਾ. ਜਮੀਲ ਜਾਲਿਬੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਿਦਵਤਾਪੂਰਨ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲਿਆ ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਜੀਵਤ ਲੋਕ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਰਾਹੀਂ, ਜਮੀਲ ਜਾਲਿਬੀ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਮਨਾਂ ਤੋਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਦੀਵੇ ਜਗਾਏ ਹਨ, ਜਿਸਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਕਦੇ ਵੀ ਮੱਧਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਮਨ ਇਸ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹਨ। ਜਿਸ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਮਿਠਾਸ ਜ਼ੁਬਾਨ ‘ਤੇ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਨਫ਼ਰਤ ਭਰੇ ਵਾਕਾਂ ਦੀ ਕੁੜੱਤਣ ਮਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਮੀਲ ਜਾਲਿਬੀ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਉਹ ਮਲਮ ਬਣਾਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੇ ਹਰ ਜ਼ਖ਼ਮ ਨੂੰ ਭਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਮਾਲਕ ਜਮੀਲ ਜਾਲਿਬੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਦਰਜੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਉੱਚਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਸਵਰਗੀ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਵਿਹਾਰਕ ਰੂਪ ਦੇਵੇ। ਆਮੀਨ, ਆਮੀਨ।
ਲਿਖਤ: ਜ਼ਫ਼ਰ ਇਕਬਾਲ ਜ਼ਫ਼ਰ
