“ਗੁਰ ਅੰਗਦ ਗੁਰੁ ਅਮਰੁ ਗੁਰੁ ਰਾਮਦਾਸੁ ਗੋਬਿੰਦ ਗਾਯਉ॥” ਅੰਗ 1406
ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦਾ ੳ ਲਿਖਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਜਪ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਜੀਵਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਉਹੀ ਸਨ।
- ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਹੁਕਮ
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਸੌਂਪੀ, ਤਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੀ ਸੌਂਪੀ — “ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਵਸੀਲਾ ਪੈਦਾ ਕਰੋ।”
ਉਸ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲੰਡੇ, ਮਹਾਜਨੀ, ਸ਼ਾਰਦਾ ਲਿਪੀਆਂ ਚਲਦੀਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਸੁਰਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਸਨ, ਨਾ ਮਾਤਰਾਂ। ਰੱਬ ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਖਣ ਲਈ ਅੱਖਰ ਹੀ ਮੁਕੰਮਲ ਨਹੀਂ ਸਨ।
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਦੀ ਪਰਖ ਕੀਤੀ — ਮੁਰਦਾ ਖਾਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਸਿਰ ਤੇ ਚੁੱਕਣ ਤੱਕ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਹਰ ਪਰਖ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਉੱਤਰੇ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਅੰਗ ਹੈਂ — ਤੂੰ ਅੰਗਦ ਹੈਂ।”
ਅੰਗਦ ਦਾ ਮਤਲਬ — ਆਪਣਾ ਹੀ ਅੰਗ। ਹੁਣ ਇਸ ਅੰਗ ਨੂੰ ਕੌਮ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਦੇਣੀ ਸੀ।
- ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ?
ਪਹਿਲਾ ਕੰਮ: ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਿਆ ਤੇ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਲਿਪੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚੁਣ ਕੇ, ਵਾਧੇ-ਘਾਟੇ ਕੱਢ ਕੇ 35 ਅੱਖਰੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। 9 ਲਗਾਂ-ਮਾਤਰਾਂ ਲਾਈਆਂ। ਹਰ ਧੁਨੀ ਲਈ ਅੱਖਰ ਬਣਾਇਆ।
ਤੇ ਫਿਰ ਇਸ ਨੂੰ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ — “ਗੁਰਮੁਖੀ”। ਭਾਵ ਗੁਰੂ ਦੇ ਮੁਖੋਂ ਨਿਕਲੀ। ਜਿਸ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਬਦ ਉਤਰੇਗਾ, ਉਹ ਸਾਧਾਰਨ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਸੀ?
ਦੂਜਾ ਕੰਮ: ਮੱਲ ਅਖਾੜੇ ਤੋਂ ਬਾਲ ਅਖਾੜੇ ਤੱਕ
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮੱਲ ਅਖਾੜਾ ਚਲਾਉਂਦੇ ਸਨ — ਦੇਹ ਨੂੰ ਤਕੜਾ ਕਰਨ ਲਈ।
ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬਾਲ ਅਖਾੜਾ ਚਲਾਇਆ — ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ।
“ਵਿਦਿਆ ਵੀਚਾਰੀ ਤਾਂ ਪਰਉਪਕਾਰੀ॥” ਅੰਗ 356
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜਾਣਦੇ ਸਨ — ਜੇ ਕੌਮ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਚਾੜ੍ਹਨੀ ਪਵੇਗੀ।
ਤੀਜਾ ਕੰਮ: ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਦੇਣਾ
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਤੁਰੀ ਆਉਂਦੀ ਸੀ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ।
ਭਾਈ ਬਾਲਾ ਸਾਖੀ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਜਨਮਸਾਖੀ — ਇਹ ਸਭ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਸਾਂਭੀ ਗਈ। ਜੇ ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਨੀਂਹ-ਪੱਥਰ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਰੱਖਿਆ ਸੀ।
- ਗੁਰਮੁਖੀ ਕਿਉਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ?
- ਇੱਕ ਕੌਮ, ਇੱਕ ਜ਼ੁਬਾਨ: ਜਿੰਨੇ ਮੂੰਹ, ਉਨੀਆਂ ਗੱਲਾਂ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲਿਪੀ ਦਿੱਤੀ — ਤਾਂ ਜੋ ਸਿੱਖ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹ ਸਕੇ।
- ਗੁਲਾਮੀ ਤੋੜਨ ਦਾ ਹਥਿਆਰ: ਉਸ ਵੇਲੇ ਫਾਰਸੀ ਦਰਬਾਰੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਸੀ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ। ਆਮ ਲੋਕ ਅਨਪੜ੍ਹ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਨੂੰ ਲਿਪੀ ਦੇ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਾਕਤ ਦਿੱਤੀ।
- ਬਾਣੀ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ: “ਸਤਿਗੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਸਤਿ ਸਰੂਪੁ ਹੈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਬਣੀਐ॥” ਅੰਗ 304
ਜੇ ਬਾਣੀ ਸਤਿ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਅੱਖਰ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਸਨ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਖਰ ਬਣੀ। - ਅੱਜ ਸਾਡਾ ਫਰਜ਼
ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ 13 ਸਾਲ ਗੁਰਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੌਮ ਨੂੰ ਜ਼ੁਬਾਨ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਅਸੀਂ 500 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਕੀਤਾ?
ਅੱਜ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦਿਵਸ ਤੇ ਪ੍ਰਣ ਕਰੀਏ:
- ਘਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰਮੁਖੀ ਬੋਲਾਂਗੇ। ਬੱਚੇ ਨੂੰ “ਮੰਮਾ-ਡੈਡੀ” ਨਾਲ “ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਜੀ” ਵੀ ਸਿਖਾਵਾਂਗੇ।
- ਮੋਬਾਈਲ ਵਿੱਚ ਗੁਰਮੁਖੀ ਕੀ-ਬੋਰਡ ਪਾਵਾਂਗੇ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ “SSA” ਲਿਖਣ ਨਾਲੋਂ “ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ” ਲਿਖਣਾ ਸੌਖਾ ਹੈ।
- ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਪੜ੍ਹਾਵਾਂਗੇ। ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪੰਥ ਲਈ ਪੜ੍ਹਾਇਆ, ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਲਈ ਤਾਂ ਪੜ੍ਹਾ ਹੀ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।
ਅਖੀਰਲੀ ਗੱਲ ਸ਼ੇਰਨੀ:
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਰਾਹ ਦਿਖਾਇਆ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਰਾਹ ਤੇ ਚੱਲਣ ਲਈ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੁੱਤੀ ਪਾਈ — ਗੁਰਮੁਖੀ।
ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਕਲਮ ਫੜ ਕੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਖਦੇ ਹੋ ਨਾ, ਤਾਂ ਸਮਝੋ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਤੁਹਾਡੇ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਲਿਖਾ ਰਹੇ ਹਨ।
“ਧੰਨੁ ਸੁ ਕਾਗਦੁ ਕਲਮ ਧੰਨੁ ਧੰਨੁ ਭਾਂਡਾ ਧੰਨੁ ਮਸੁ॥ ਧਨੁ ਲੇਖਾਰੀ ਨਾਨਕਾ ਜਿਨਿ ਨਾਮੁ ਲਿਖਾਇਆ ਸਚੁ॥” ਅੰਗ 1291
ਧੰਨ ਹੈ ਉਹ ਕਾਗਜ਼, ਕਲਮ, ਦਵਾਤ — ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੱਚਾ ਨਾਮ ਲਿਖਿਆ ਜਾਵੇ।
ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਟਿ-ਕੋਟਿ ਪ੍ਰਣਾਮ।
ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਜਨਮ-ਦਾਤੇ ਨੂੰ ਸੀਸ ਝੁਕਾ ਕੇ ਸਲਾਮ।
ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ। ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ।
ਸ. ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਸਾਰੰਗ ਜੀ ਦੀ ਧੀ ਦੇ ਨਾਮ — ਜਿਸ ਦੀ ਕਲਮ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਦਿੱਤੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਨਾਲ ਅੱਜ ਵੀ ਜਗਦੀ ਹੈ।
ਸੁਰਜੀਤ ਸਾਰੰਗ
ਮੈਂਬਰ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਿੱਖ ਕੌਂਸਿਲ
ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ 18
+918130660205
