ਹਰੀਸ਼ ਮਸੰਦ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਦ ਰੇਨ ਆਈ ਕਲੇਮ ਇਕ ਨਰਮ, ਹਿੰਮਤ-ਭਰੀ ਆਤਮਕਥਾਤਮਕ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਿੰਦੀ–ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੁਭਾਸ਼ੀਏ ਨਰਮ-ਮੁੜੇ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਰੂਪ ਇੰਡੀਆ ਨਾਲ ਲੇਖਕ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਨਵੀਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਜੁੜਤ — ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀ ਮਸੰਦ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਿਆਰ, ਯਾਦਾਂ, ਹਿੰਮਤ, ਪਰਵਾਸ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਰੂਪਾਂਤਰਨ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਵਾਰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਭੂਮਿਕਾ ਭਾਗ, ਜੋ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਪ੍ਰੋ. ਰੂਪਾਲੀ ਸਿਰਕਾਰ ਗੌਰ ਨੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਨਜ਼ਾਕਤ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਰਚਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸੈੱਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿੰਤਨ — ਕਵਿਤਮਈ, ਦਰਸ਼ਨਿਕ ਤੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਅਹਿਸਾਸਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ — ਲੇਖਕ ਦੇ ਵੈਂਕੇਟੇਸ਼ਵਰ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲਕ ਖੇਤਰਾਂ ਤੱਕ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਨੂੰ ਛੂਹਦੇ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ “ਗਾਈਡਿੰਗ ਐਂਜਲ ਅਤੇ ਰੱਬ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੀ ਮਾਂ” ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇਹ ਭੂਮਿਕਾ ਉਸ ਭਰੋਸੇ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ “ਹਰੀਸ਼ ਇੱਕ ਡੂੰਘੇ ਕਾਵਿਤਕ ਸਫ਼ਰ ’ਤੇ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਯਾਦਾਂ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਯਾਤਰਾ ‘ਤੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ” — ਇੱਕ ਐਸੀ ਲਾਈਨ ਜੋ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਨੁਮਾਨ ਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰੋ. ਸਿਰਕਾਰ ਮਸੰਦ ਦੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸਾਲਾਂ ਨੂੰ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ — ਖ਼ਾਸਕਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੇ ਵੁਮੈਨਜ਼ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਸੈਂਟਰ ਦਾ ਕੰਮ ਅਤੇ ਸੰਸਦ ਦੇ ਐਨੈਕਸ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਬਿਆਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੱਕੜ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਲੇਖਕ ਦੀ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਪ੍ਰੀਆ ਦੀ ਅਟੱਲ ਸਹਿਯੋਗੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਵੀ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਆਤਮਕਥਾ ਦੇ ਕਈ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਚੋਖੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।
ਅੱਗੇ ਕਹਾਣੀ ਮਸੰਦ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਇਕ ਖੁੱਲ੍ਹੀ, ਸੱਚੀ ਅਤੇ ਬੇਝਿਝਕ ਬਿਆਨੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ — ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਹਵਾਬਾਜ਼ੀ ਲਈ ਰੁਝਾਨ, ਏਅਰਲਾਈਨ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਤਰੱਕੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਦੇ ਹੈੱਡ ਆਫ਼ ਓਪਰੇਸ਼ਨਜ਼ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ। ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਦੀ ਚਮਕ-ਧਮਕ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦੀ ਦੌੜ-ਭੱਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦਾ ਗੌਰਵ — ਇਹ ਸਭ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਜੀਉਂਦਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੀਵਨ ਦੀ ਚਮਕ ਇਕਦਮ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੰਦੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਸਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ, ਅਮਨ, ਦੁਖਦਾਈ ਮੌਤ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਸੰਦ ਇੱਥੇ ਦਰਦ ਅਤੇ ਚੋਟ ਨੂੰ ਨੰਗੀ ਸਚਾਈ ਨਾਲ ਲਿਖਦਾ ਹੈ: “ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਰੰਗੀਨ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਚਿਹਰਾ ਦਿਖਿਆ…”। ਨਿਆਂਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਨਾਕਾਮੀ ’ਤੇ ਉਸਦੀ ਦਿਲ-ਟੁੱਟੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਹਰ ਪੰਨੇ ਵਿੱਚ ਘੁੰਝਦੀ ਹੈ। ਸਵਾਲ — ਕੀ ਇਕ ਮਨੁੱਖੀ ਜਾਨ ਦੀ ਕੋਈ ਕੀਮਤ ਹੈ? — ਇੱਕ ਵਿਲਾਪ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ।
ਕਹਾਣੀ ਫਿਰ ਹੌਲੀ–ਹੌਲੀ ਚੰਗਾਈ ਵਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ। ਮਸੰਦ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੀ ਕਾਲਜ ਮਿੱਤਰ ਪੁਸ਼ਪਾ ਰਾਵਤ — ਜਿਸ ਨੇ ਸਮਾਜਕ ਨਿਰੀਖਣ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਕਠਨਾਈਆਂ ਦਾ ਸਾਮ੍ਹਣਾ ਕੀਤਾ — ਕਿਵੇਂ ਉਸਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਾਂਤਿ ਲਈ ਮੋੜ-ਬਿੰਦੂ ਬਣੀ। ਉਸਦਾ ਮੰਤਰ: “ਉਸ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਰਹਿਣਾ ਚੁਣਿਆ” — ਮਸੰਦ ਦੀ ਮੁੜ-ਪੈਦਾਇਸ਼ ਦਾ ਸਤੰਭ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪ੍ਰੋ. ਸਿਰਕਾਰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ — ਇਸ ਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਸ੍ਰੀ ਰਵਿ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਮਾਰਗ ਵੱਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੋਰ ਵੱਧ ਸਾਫ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਮੁਕਾਮ ਤੋਂ ਕਿਤਾਬ ਪਰਵਾਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ — ਲੋਚਾਂ ਦੀ, ਤਿਆਰੀ ਦੀ ਅਤੇ ਰੱਬੀ ਸਮੇਂ ਦੀ। ਲੇਖਕ ਦੇ ਕਿੰਗਸਟਨ (ਓਨਟਾਰੀਓ) ਦੇ ਕੇਵਿਨ ਗਲੈਲੇ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਮਿਲੇ ਪਰਮ-ਉਦਾਰ ਮਨੁੱਖਾਂ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ ਦੇ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਤਜਰਬੇ — ਕਿਸੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਬਿਲਕੁਲ ਓਹੀ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਸਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ — ਮਸੰਦ ਦੇ ਪ੍ਰੋਵਿਡੈਂਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗਹਿਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਅਧਿਆਇ ਇੱਕ ਨਾਜ਼ੁਕ ਗਰਮਾਹਟ ਨਾਲ ਨਵੇਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਅਜਨਬੀਆਂ, ਬਿਨਾਂ-ਹੌਰਨ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ਅਤੇ ਸੁਖਮਈ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵੈਨਕੂਵਰ — ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੁਰਜੀਤ ਦੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ — ਮਸੰਦ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਇੱਕ ਟਿਕਾਣਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾਪਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਪਰਵਾਸੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਲੇਖਕ ਨੇ ਬੜੀ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ — ਨੌਕਰੀ ਦੀ ਲੜਾਈ, ਅਸਮੰਜਸ, ਉਮੀਦ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿਚਕਾਰ ਝੂਲਦੇ ਪਲ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਵੀ ਪ੍ਰੀਆ ਦਾ ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਸਮਰਪਣ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਫਿਰ ਇੱਕ ਹੌਲੀ ਵਰਖਾ ਵਾਂਗ ਮਿਹਰ ਦੇ ਪਲ ਆਉਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ — ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਮੌਕਾ, ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਤੋੜ। ਬੱਚੇ ਨਵੇਂ ਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: “ਪਾਪਾ, ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਹਰ ਕੋਈ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਤੋਂ ਹੈ, ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।” ਇਹ ਵਾਕ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਮਾਨਤਾ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਕਹਾਣੀ ਕ੍ਰਿਤਜਤਾ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ — ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਲਈ, ਸਿੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਲਈ, ਅਤੇ ਉਹ ਹਿੰਮਤ ਜੋ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਖੱਡ ਤੋਂ ਉੱਗੀ। ਮਸੰਦ ਦੀਆਂ ਆਖ਼ਰੀ ਲਾਈਨਾਂ — “ਇਹ ਵਰਖਾ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਰੀ ਵਰਖਾ ਹੈ — ਦ ਰੇਨ ਆਈ ਕਲੇਮ।” — ਲੰਮੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਈ ਬਰਸਾਤ ਦੀ ਸੁਹਾਵਣੀ ਮਹਿਕ ਵਾਂਗ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਦ ਰੇਨ ਆਈ ਕਲੇਮ ਦਰਅਸਲ ਦਰਦ ਅਤੇ ਪੁਨਰ-ਜਨਮ, ਪਰਵਾਸ ਅਤੇ ਘਰ-ਵਾਪਸੀ, ਟੁੱਟਣ ਅਤੇ ਮੁੜ-ਜੁੜਨ ਦੀ ਨਰਮ ਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਇਹ memoir ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲੇਖਕ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇਖਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸੱਦਦਾ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੋਚਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਡਾ. ਰਿਸ਼ੀ ਸਿੰਘ
Leave a Reply