ਅਮਿਤੋਜ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਰਚਦਿਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੀ ਕਥਨ-ਵਿਧੀ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਕਾਵਿ-ਭਾਸ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਜੀਵੰਤ ਰੂਪ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਠਕ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਪਰਦਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਪਾਤਰ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਪੁਰਾਣਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਅਚਾਨਕ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਆ ਖੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਸਧਾਰਨ ਜਾਪਦਾ ਵਾਕ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਤਹਿ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਬੋਲਚਾਲ ਦੀ ਸਹਿਜਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਸਹਿਜਤਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਸੁਚੇਤ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਿਲਪ ਵੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਅਮਿਤੋਜ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਕਵੀ ਕਹਿਣਾ ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਦੇਣਾ ਹੋਵੇਗਾ।
ਅਮਿਤੋਜ ਦਾ ਜਨਮ 3 ਜੂਨ 1947 ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਮੁਰੀਦ ਕੇ (ਨੇੜੇ ਕਾਲਾ ਅਫਗਾਨਾ) ਵਿੱਚ ਚਰਨ ਦਾਸ ਅਤੇ ਜਾਨਕੀ ਦੇਵੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਮੂਲ ਨਾਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੁਮਾਰ ਸੀ। ਸਾਹਿਤਕ ਸਫ਼ਰ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਦੇ ਕੰਵਲ ਸ਼ਮੀਮ ਅਤੇ ਕਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੰਵਲ ਸਰੀਨ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਲਿਖਦਾ ਰਿਹਾ । ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਕਪੂਰਥਲਾ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ 1962 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਨਾਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਪਾਤਰ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ‘ਅਮਿਤੋਜ’ ਨਾਮ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਾ ਨਾਮ ਬਣ ਗਿਆ। ਜੀਵਨ-ਨਿਰਵਾਹ ਲਈ ਨੌਕਰੀ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਰਗਰਮ ਰਿਹਾ। ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਅਸਲ ਪਛਾਣ ਉਸ ਦੇ ਅਹੁਦਿਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਨਾਲ ਬਣੀ।
ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਪਾਸ਼ ਅਤੇ ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਵਰਗੇ ਕਵੀ ਨਵੀਂ ਸੰਵੇਦਨਾ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਸਤਾਖਰ ਬਣ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਮਿਤੋਜ ਨੇ ਵੀ ਇਸੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਣਾਈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਪਣੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਕਿਸੇ ਸਾਹਿਤਕ ਘੋਸ਼ਣਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਕਥਨ-ਢੰਗ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਗੁਰਭਜਨ ਗਿੱਲ ਨੇ ਅਮਿਤੋਜ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚਲੇ ਨਾਟਕੀ ਅੰਸ਼ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਟਕੀਅਤਾ ਅਮਿਤੋਜ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਸ਼ੈਲੀ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਇੱਕ ਸੰਵਾਦ ਜਾਂ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ ਮਿਸਾਲ ‘ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਨਾਂ ਇੱਕ ਖ਼ਤ’ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ—“ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਚਚਾ ਜਾਨ!”—ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਚਿੱਠੀ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਕੁਝ ਹੀ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਚਿੱਠੀ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਯਾਦ, ਵਿਛੋੜੇ ਅਤੇ ਸਾਂਝੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਸੀਰ ਚਾਚਾ, ਕਬੂਤਰ, ਪੱਗ, ਗੁੱਡੀ, ਪਿੰਡ, ਘਰ—ਇਹ ਸਭ ਸਿਰਫ਼ ਯਾਦ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ; ਇਹ ਇੱਕ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਅੰਤ ਵੱਲ ਆਉਂਦੀਆਂ ਇਹ ਪੰਕਤੀਆਂ—“ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਪਿੰਡ ਆਓਗੇ / ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹਾਂਡੀ ਦੇ ਮੀਟ ਵਰਗੀਆਂ / ਆਪਣੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ”—ਅਮਿਤੋਜ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਸੂਝ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਉਦਾਹਰਨ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਕਵਿਤਾ ਕਿਸੇ ਅਮੂਰਤ ਸਾਹਿਤਕ ਵਸਤੂ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਉਹ ਘਰ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ, ਪਿੰਡ ਦੀ ਯਾਦ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਉਡੀਕ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
‘ਬੁੱਢਾ ਬੌਲਦ’ ਵਿੱਚ ਅਮਿਤੋਜ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਬਿੰਬ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਯਾਦ, ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਬਦਲਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਆਰੰਭ—“ਤੈਨੂੰ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਹੁਣ ਉੱਕਾ ਹੀ ਯਾਦ ਨਾ ਹੋਵੇ / ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਹੁਣ ਵੀ ਯਾਦ ਹੈ”—ਸਿੱਧੇ ਸੰਵਾਦ ਨਾਲ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਬਾਰੇ ਸਮਕਾਲੀ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਕਾਲਜਾਂ ਦੇ ਕਵਿਤਾ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਠੇਠ ਬੋਲੀ, ਵਿਲੱਖਣ ਬਿੰਬ ਅਤੇ ਕਥਨ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਵਹਾਅ—ਇਹ ਗੁਣ ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸੁਣਨ ਦੀ ਵੀ ਕਵਿਤਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਪਰ ਅਮਿਤੋਜ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਪਿੰਡ, ਇਤਿਹਾਸ ਜਾਂ ਵੱਡੇ ਸਮਾਜਕ ਅਨੁਭਵਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ। ‘ਕੱਚ ਦੇ ਗਿਲਾਸ’ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਬਰੀਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਪਰਤ ਨੂੰ ਛੋਂਹਦਾ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਹਨ—
“ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਕੱਚ ਦੇ ਗਿਲਾਸ ਤਾਂ ਨਹੀਂ
ਕਿ ਹੱਥੋਂ ਡਿੱਗੀਏ ਤੇ ਕੜੱਚ ਦੇਣੀ ਟੁੱਟ ਜਾਈਏ।
ਆਖ਼ਰ ਅਸੀਂ ਦੋਸਤ ਹਾਂ—ਮੇਰੇ ਯਾਰ।
ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ’ਚੋਂ ਗਿਰਾਂਗੇ
ਤੇ ਫੇਰ-
ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਟੁੱਟ ਜਾਵਾਂਗੇ।”
ਇੱਥੇ ਟੁੱਟਣਾ ਅਚਾਨਕ ਨਹੀਂ ਵਾਪਰਦਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਡਿੱਗਣਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਟੁੱਟਣਾ। ਇਹੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਡੂੰਘਾਈ ਹੈ। ਕੱਚ ਦਾ ਗਿਲਾਸ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਵਸਤੂ ਹੈ, ਪਰ ਅਮਿਤੋਜ ਉਸ ਨੂੰ ਦੋਸਤੀ ਦੀ ਨਾਜ਼ੁਕੀ ਦਾ ਬਿੰਬ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਵੀ ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਲਹਿਜ਼ਾ ਭਾਵੁਕ ਵਿਲਾਪ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ। ‘ਮੇਰੇ ਯਾਰ’ ਵਰਗਾ ਸਹਿਜ ਸੰਬੋਧਨ ਅਤੇ ਬੋਲਚਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਟੁੱਟਣ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਮਨੁੱਖੀ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਪੜ੍ਹੀਏ ਤਾਂ ਅਮਿਤੋਜ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸਧਾਰਨ ਨੂੰ ਅਰਥਵਾਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਠੀ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਯਾਦ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਬੌਲਦ ਬੀਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਾਥੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੱਚ ਦਾ ਗਿਲਾਸ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਨਾਜ਼ੁਕੀ ਦਾ ਰੂਪਕ। ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਲੋਕ-ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਗਰਮੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਿਰਫ਼ ਲੋਕ-ਰੰਗ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਬੋਲਚਾਲ ਨੂੰ ਕਾਵਿ-ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਮਰ੍ਹਾ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਕਾਵਿ-ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
‘ਲਾਲਟੈਨਾਂ ਦੀ ਕਤਾਰ’, ‘ਡਿਕੱਲੀ ਗਰਾਮਾ’, ‘ਲੋਕ ਮਰ ਵੀ ਤਾਂ ਜਾਂਦੇ ਨੇ’, ‘ਮੇਰੇ ਅੰਗ ਸੰਗ ਰਹੋ’, ‘ਆਖ਼ਰੀ ਮੁਲਾਕਾਤ’ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਾਵਿ-ਸੁਭਾਅ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਤੇ ਵਿਅੰਗ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਕਰੁਣਾ, ਕਿਤੇ ਯਾਦ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਡੰਬਨਾ ਨੂੰ ਚੀਰਦੀ ਹੋਈ ਨਜ਼ਰ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀ ਇੱਕ ਡੋਰ ਉਸ ਦੀ ਕਥਨ-ਵਿਧੀ ਹੈ। ਅਮਿਤੋਜ ਗੱਲ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਦੱਸਦਾ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਘਟਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਪਾਠਕ ਇੱਕ ਬਾਹਰੀ ਦਰਸ਼ਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਘਟਨਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਕਾਵਿ-ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਰੰਗਮੰਚ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਅਮਿਤੋਜ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਰੰਗਮੰਚ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਬਰਤੋਲਤ ਬ੍ਰੈਖ਼ਤ ਦੇ ‘ਦ ਕਾਕੇਸ਼ੀਅਨ ਚਾਕ ਸਰਕਲ’ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰੂਪਾਂਤਰ ‘ਪਰਾਈ ਕੁੱਖ’ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਟਕ ਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਲੰਧਰ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ‘ਕੱਚ ਦੀਆਂ ਮੁੰਦਰਾਂ’ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਚ, ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਉਸ ਦੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਸਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਸੰਵਾਦ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਤਮਕਤਾ ਦਾ ਆਉਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।
ਫਿਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ‘ਖ਼ਾਲੀ ਤਰਕਸ਼’—1998 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਉਸ ਦੀ ਜੀਵਨਕਾਲ ਦੀ ਇਕੋ-ਇਕ ਕਾਵਿ-ਪੁਸਤਕ। ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਦੀ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅਮਿਤੋਜ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਅਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਰਹਿ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ‘ਖ਼ਾਲੀ ਤਰਕਸ਼’ ਦਾ ਨਾਮ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਰਥਪੂਰਨ ਵਿਡੰਬਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਕਵੀ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇੰਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਾਵਿ-ਵਿਰਸਾ ਇੰਨਾ ਸੀਮਿਤ ਕਿਉਂ ਰਿਹਾ—ਇਹ ਸਵਾਲ ਉਸ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ।
ਅਮਿਤੋਜ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਅਣਰਵਾਇਤੀ ਪੱਖ ਸੀ। ਸਮਕਾਲੀ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੰਚੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਅਤੇ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇੰਟਰਵਿਊ ਦੇਣ ਤੋਂ ਕਤਰਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸੀ — “No interview please.” ਉਸ ਦੇ ਇਸ ਰਵੱਈਏ ਨੂੰ ਰੋਮਾਂਚਕ ਰਹੱਸ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਖਣਾ ਵਧੇਰੇ ਦਿਲਚਸਪ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਲੰਬੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਦੇਣ ਦੀ ਥਾਂ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਰਾਹੀਂ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਪਛਾਣ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।
28 ਅਗਸਤ 2005 ਨੂੰ ਅਮਿਤੋਜ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਜੀਵਨ ਦੀ ਇਹ ਅੰਤਿਮ ਤਾਰੀਖ਼ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਲਈ ਅੰਤਿਮ ਰੇਖਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ। ਕਵੀ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਮੁਕ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਪਾਠਕ ਤੋਂ ਪਾਠਕ ਤੱਕ ਚੱਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਮਿਤੋਜ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਅਰਥ ਕਿਸੇ ਪੁਰਾਣੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਉਸ ਰਚਨਾਤਮਕ ਪੱਖ ਨਾਲ ਮੁੜ ਸੰਵਾਦ ਕਰਨਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਬੋਲਚਾਲ ਕਾਵਿ-ਭਾਸ਼ਾ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਸਧਾਰਨ ਵਸਤੂ ਬਿੰਬ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਨਿੱਜੀ ਯਾਦ ਸਾਂਝਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੋਸਤ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗੱਲ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਸੱਚਾਈ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਮਿਤੋਜ ਦੀ ਅਸਲ ਤਾਕਤ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਕਿੰਨਾ ਲਿਖਿਆ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਜੋ ਲਿਖਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਿਵੇਂ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਅੱਜ ਵੀ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਰੁਕਣ, ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੰਕਤੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਕਵੀ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਾਹਿਤਕ ਉਮਰ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਤੁਸ਼ਾਰ ਬੱਤਰਾ
ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ,
ਬੇਰਿੰਗ ਯੂਨੀਅਨ ਕ੍ਰਿਸਚੀਅਨ ਕਾਲਜ, ਬਟਾਲਾ (ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ)
