ਸੌ ਕੂ ਸਾਲ ਦਾ ਇੱਕ ਬਾਬਾ..ਜੀ ਮੈਂ ਕੀਤੇ ਨੇ ਦੂਰੋਂ..ਓਦੋਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦਾ ਸਾਂ..ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਬ ਆਪਣੇ ਬਾਬੇ ਜੀ ਨਾਲ ਗਿਆ ਸਾਂ..ਫੇਰ ਕਿੱਦਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ?
ਇੰਝ ਲੱਗਾ ਜਿੱਦਾਂ ਸੌ ਸੂਰਜਾਂ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖੀਆਂ ਚੁੰਧਿਆ ਗਈਆਂ ਹੋਣ..ਏਨਾ ਨੂਰ..ਜਲਾਲ..ਏਨਾ ਰੌਬ!
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਾਬੇ ਜੀ ਦੇ ਪੈਰ ਛੂਹੇ ਤੇ ਆਖਿਆ..ਜਿਦਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਓਦੋਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਹੋਣਾ..ਠੀਕ ਅੱਜ ਤੁਹਾਡੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਉਂਝ ਹੀ ਲੱਗ ਰਿਹਾ!
ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਨਾਰੋਵਾਲ ਜਾਂਦੀ ਰੇਲ ਗੱਡੀ..ਬਦਾਮੀ ਬਾਗ ਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਬਾਬਾ ਆਣ ਚੜਿਆ..ਪੱਗ ਵਾਲਾ ਬੰਦਾ ਵੇਖ ਹੱਥੀਂ ਫੜਿਆ ਹੁੱਕਾ ਪਾਸੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ..ਅਖ਼ੇ ਸਰਦਾਰਾ ਬੜਾ ਚੰਗਾ ਕੀਤਾ..ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਪੈਰ ਪਾਏ..ਪਰ ਸੱਚ ਪੁੱਛੇ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਹੋਈ ਬੜੀ ਮਾੜੀ..ਨਾ ਘਰ ਦੇ ਰਹੇ ਤੇ ਨਾ ਘਾਟ ਦੇ..ਏਨੇ ਨੂੰ ਰਾਵੀ ਦਾ ਪੁਲ ਆ ਗਿਆ..ਲੋਹੇ ਉੱਤੇ ਤੁਰਦਾ ਲੋਹਾ..ਕੰਨ ਪਾੜਵਾਂ ਖੜਾਕ..ਕੋਲ ਕਿੰਨੇ ਸਾਰੇ ਕਿਲੇ ਇਮਾਰਤਾਂ ਫਸੀਲਾਂ ਮਮਟੀਆਂ ਬੁਰਜ ਮੀਨਾਰ..ਕਿਧਰੇ ਉਸਦੀ ਫੌਜ ਤੁਰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇਗੀ ਤੇ ਕਿਧਰੇ ਉਸਦੇ ਪੈਦਲ ਕਾਫਲੇ..!
ਅਜੀਬ ਮਨੋਅਵਸ੍ਥਾ..ਸੋਚ..ਰੂਹ ਨੁੱਚੜ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ..ਧੋਖੇ ਫਰੇਬਾਂ ਸਾਜਿਸ਼ਾਂ ਪਿੱਠ ਪਿੱਛੇ ਛੁਰਿਆਂ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ..ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ..ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਚੇਤ ਸਿੰਘ..ਆਖਰੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਬਾਰੂਦ ਦੀ ਥਾਂ ਘੱਲੇ ਸਰੋਂ ਦੇ ਦਾਣੇ..ਰੂਹ ਨਾ ਕੰਬੀ ਹੋਵੇਗੀ ਜਦੋਂ ਕੰਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਦੇ ਦਿਲਕਸ਼ ਵਜੂਦ ਤੇ ਛੱਜਾ ਸੁੱਟਿਆ..ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲ ਦੇ ਪੁੱਤ ਦਾ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰਕੇ ਨੇਜੇ ਤੇ ਟੰਗਿਆ..ਸੰਧਾਵਾਲੀਏ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਖੇ ਬੋਲ ਚਾਚਾ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰੀ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਭਤੀਜਾ..ਅਜੇ ਵੀ ਲਾਹੌਰ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਕੂਚਿਆਂ ਵਿਚ ਗੂੰਝਦੇ..ਯੂ ਪੀ ਦਾ ਚੇਤ ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਚੇਤ ਸਿੰਘ..ਫੇਰ ਦਿੱਤਾ ਵੱਡਾ ਧੋਖਾ..!
ਅਜੇ ਕੱਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਇੱਕ ਪੂਰਬੀਏ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਟਿਆਰ ਦੀ ਛੇੜਖਾਨੀ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ..ਅੱਗਿਓਂ ਸਿੱਖ ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਕਿਰਚਾਂ ਮਾਰ ਮਾਰ ਸਰੀਰ ਛਾਨਣੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ..ਫੇਰ ਚੋਦਾਂ ਸਾਲ ਦੇ ਮੁੱਛ ਫੁੱਟ ਦੀ ਜੰਮਣ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਫੋਨ ਕਰਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ..ਫਲਾਣੀ ਥਾਂ ਪੁੱਤ ਦੀ ਲੋਥ ਪਈ ਚੁੱਕ ਲੈ..ਕਾਮਰੇਡਾਂ ਨੂੰ ਬੜਾ ਹੇਜ ਆਉਂਦਾ ਭਈਏ ਆਖੀਐ ਤਾਂ..!
ਨੋਰਥ-ਈਸਟ ਵੱਲ ਸਾਈਕਲ ਤੇ ਸਫ਼ਰ ਕਰਦੇ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਚੋਬਰ..ਅਸਾਮ ਤੋਂ ਅਰੁਣਾਚਲ ਵੜਨ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਰੋਕ ਲਿਆ..ਲੰਮੀ ਚੋੜੀ ਕਾਗਜੀ ਕਾਰਵਾਈ..ਕਿੰਨੇ ਸਾਰੇ ਕਿਥੋਂ ਕਿਓਂ ਕਦੋ ਕਿੱਦਾਂ ਅਤੇ ਮੁੜਨਾ ਕਦੋਂ ਪੁੱਛ ਵੀਜਾ ਦਿੱਤਾ..ਹਫਤੇ ਦਾ..ਪੈਸੇ ਅੱਡ ਲਏ..ਏਧਰ ਪੰਜਾਬ ਦਸ ਦਸ ਗੱਡੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ..ਨੱਕੋ ਨੱਕ ਭਰੀਆਂ..ਤੇ ਵਾਪਿਸ ਪਰਤਣ ਵੇਲੇ ਭਾਵੇਂ ਸੋਂ ਕੇ ਜਾਵੋ..ਖਾਲਮ ਖਾਲ਼ੀ..!
27 ਜੂਨ1839 ਯਾਨੀ ਅੱਜ ਦੇ ਦਿਨ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਮ ਦਾ ਸੂਰਜ ਸਦੀਵੀਂ ਅਸਤ ਹੋ ਗਿਆ..ਸਦਾ ਲਈ..ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਦੇ ਆਖਰੀ ਜਥੇ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟੇ ਤਾਂ ਗਮਗੀਨ ਮਾਹੌਲ..ਰੋਣ ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਸੀ..ਘੋੜੇ ਵੀ ਹੈਰਾਨ ਕੀ ਵਰਤਾਰਾ ਵਾਪਰ ਰਿਹਾ..ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦਾ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰ ਬਾਝੋਂ..ਫੌਜਾਂ ਜਿੱਤ ਕੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਹਰੀਆਂ ਨੇ..ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾ..ਲਾਡਲੀ ਰਾਣੀ ਦੇ ਵਸਤਰ ਲੁਹਾ ਕੇ ਲਈ ਤਲਾਸ਼ੀ..ਮਣਾਂ ਮੂਹੀਂ ਬੇ-ਇੱਜਤੀ..ਬਾਲ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਵੀ ਖੋਹ ਲਿਆ..ਹੁਣ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪਹਿਲੋਂ ਸਿਰ ਦਾ ਤਾਜ..ਵਾਹ ਮੇਰੇ ਮੌਲਾ..ਕੈਸਾ ਤੇਰਾ ਇਨਸਾਫ..!
ਕੇਰਾਂ ਸਾਡੀ ਵਲੈਤੀ ਗਾਈਂ ਦਾ ਵੱਛਾ ਪਿੰਡ ਘੱਲ ਦਿੱਤਾ..ਕਿੱਲਾ ਤੁੜਾ ਕੇ ਪੰਜ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਮਗਰ ਭੱਜੀ ਗਈ..ਮੋੜ ਕੇ ਲਿਆਂਦਾ..ਹੈ ਤਾਂ ਜਾਨਵਰ ਪਰ ਮਾਂ ਦੇ ਜਜਬਾਤ ਤੇ ਓਹੀ..!
ਹਸ਼ਮਤ ਖ਼ਾਨ ਚੱਠਾ..ਪਿਤਾ ਸ੍ਰ ਮਹਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕੱਟੜ ਵੈਰੀ..ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੇਰਾ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ..ਸ਼ਿਕਾਰ ਵੇਲੇ ਕੱਲਾ ਦੂਰ ਨਿੱਕਲ ਗਿਆ..ਟਾਕਰੇ ਹੋ ਗਏ..ਹਸ਼ਮਤ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ ਅੱਜ ਤਾਂ ਛਿੱਤਰ ਨਾਲ ਬਟੇਰ ਮਾਰ ਲੈਣਾ..ਅਣਜਾਣ ਅਨਭੋਲ ਕਿਸੇ ਕੀਮਤ ਤੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣਾ..ਪਰ ਚੜਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੋਤਰਾ..ਇੱਕੋ ਵਾਰ ਨਾਲ ਹਸ਼ਮਤ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਸਿਰ ਵੱਢ ਨੇਜੇ ਤੇ ਟੰਗ ਲਿਆ..ਫੇਰ ਅਧੀਨਗੀ ਕਬੂਲ ਕਰਵਾਈ ਤਾਂ ਜਾ ਕੇ ਮੋੜਿਆ..!
ਅੱਟਕ ਦਰਿਆ..ਪਾਣੀ ਚੜ ਆਇਆ ਤਾਂ ਵੀ ਘੋੜੀ ਠੱਲ ਲਈ..ਮਗਰੇ ਸਾਰੀ ਫੌਜ..ਫਤਹਿ ਅਤੇ ਵਿਸਮਾਦ..!
ਕਾਮਰੇਡ ਪਾਣੀ ਪੀ ਪੀ ਭੰਡਦੇ..ਉਹ ਇੰਝ ਉਂਝ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਮਾੜਾ..ਪਰ ਅਸਲੀਅਤ ਕੁਝ ਹੋਰ..ਚਾਲੀ ਸਾਲ ਰਾਜ..ਕੋਈ ਦੰਗਾ ਫਾਂਸੀ ਵਿਦਰੋਹ ਤੇ ਅਕਾਲ ਨਹੀਂ..ਕਮਾਲ ਦਾ ਨਹਿਰੀ ਸਿਸਟਮ..ਮਾਮਲਾ ਜਮੀਨੀ ਵੰਡ ਟੈਕਸ ਖਜਾਨੇ ਅਤੇ ਨੱਕੋ ਨੱਕ ਭਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਭੰਡਾਰ..ਕਮਾਲ ਦੀ ਸਿਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ..ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ..ਫੌਜੀ ਤਕਨੀਕ..ਕਮਾਲ ਦੇ ਘੁੜ ਸਵਾਰ..ਤੋਪਖਾਨਾ..ਅਣਗਿਣਤ ਹਾਥੀ..ਸ਼ਹਿਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧ..ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਹਿਕਮਦ ਪ੍ਰਣਾਲੀ..ਧਰਮ ਨਿਰਪੇਖਤਾ..ਦਰਬਾਰ ਸਾਬ ਸੰਗਮਰਮਰ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਸੇਵਾ..ਹਲੇਮੀ ਰਾਜ..ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰੋ ਆਏ ਅਲਾਰ੍ਡ ਅਤੇ ਵੇਂਤੂਰੇ..ਨੇਪੋਲੀਅਨ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਤੇ ਰੱਖੇ ਜਰਨੈਲ..ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਵਰਗੇ ਲੱਗੇ..ਦੀਵਾਨ-ਏ-ਖਾਸ ਦੇ ਐਨ ਉੱਤੇ ਸੁਸ਼ੋਬਿਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਬ..ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਸੁਣਾਈ ਕੋੜਿਆਂ ਦੀ ਸਜਾ..ਹੱਸ ਕੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ ਹੁਕਮ..ਦੀਵਾਨ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਅਹੁਦਾ..ਤੋਪਖਾਨੇ ਦਾ ਮੁਖੀ ਇਕ ਮੁਸਲਮਾਨ..ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਅਜੀਜ-ਉੱਦ-ਦੀਨ..!
ਇੱਕ ਵੇਰ ਮਰਾਸੀ ਨੇ ਕਾਣਾ ਆਖ ਦਿੱਤਾ..ਸਜਾ ਨਹੀਂ ਇਨਾਮ ਦਿੱਤਾ..ਕੋਈ ਗਰੀਬ ਹੱਥੀਂ ਲਿਖੀ ਕੁਰਾਨ ਲੈ ਆਇਆ..ਮੋਹਰਾਂ ਨਾਲ ਝੋਲੀ ਭਰ ਦਿੱਤੀ..!
ਮੁਹਿੰਮ ਤੇ ਨਿੱਕਲਦਾ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਆਪ ਤੇ ਜਦੋਂ ਜੇਤੂ ਹੋ ਕੇ ਪਰਤਦਾ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ..ਘੋੜੇ ਤੇ ਜਾਹੋ ਜਲਾਲ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ..ਕਦ ਦਾ ਮਧਰਾ ਪਰ ਰੋਹਬ ਦਬਦਬਾ ਅਖੀਰ ਤੱਕ..!
ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਫਕੀਰ ਅਜੀਜ-ਉੱਦ-ਦੀਨ..ਕਿਸੇ ਪੁੱਛਿਆ ਤੇਰੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਕਿਹੜੀ ਅੱਖ ਹੈਨੀ,,ਅੱਗਿਓਂ ਆਖਣ ਲੱਗਾ ਮੈਂ ਕਿਹੜਾ ਕਦੇ ਉਸਦੀ ਅੱਖ ਵਿਚ ਅੱਖ ਪਾ ਕੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ..!
ਮਰਾਠਾ ਜਸਵੰਤ ਰਾਏ ਹੋਲਕਰ..ਅੰਗਰੇਜ ਤੋਂ ਬਚਦਾ ਪੰਜਾਬ ਆਣ ਅੱਪੜਿਆ..ਕਹਿੰਦਾ ਮਦਦ ਕਰੋ..ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਆਖਿਆ..ਇਥੇ ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਮਰਜੀ ਰਹੁ ਜੋ ਚਾਹੀਦਾ ਮਿਲੇਗਾ..ਪਰ ਅਗੰਰੇਜਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਸੰਧੀ ਹੋਈ..ਫੌਜੀ ਮੱਦਤ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ..ਤਾਂ ਵੀ ਵਿਚ ਪੈ ਸੁਲਾ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ..ਵਾਪਿਸ ਜਾ ਕੇ ਚਿੱਠੀ ਘੱਲੀ..ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ ਸਿੱਖ ਬਹਾਦੁਰ ਹੁੰਦੇ ਘਰ ਆਏ ਦੀ ਮਦਤ ਕਰਦੇ ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਨਿੱਕਲੇ ਹੋ..!
ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਜੁਆਬ ਘੱਲਿਆ..ਹਜਾਰਾਂ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰੋਂ ਭੱਜੇ ਆਉਂਦੇ ਪੰਝੀ ਹਜਾਰ ਘੋੜ ਸਵਾਰਾਂ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਟੱਪ ਪਾਣੀ ਦਾ ਘੁੱਟ ਪੀਤਾ..ਇਥੇ ਰਹੇ..ਸਰਕਾਰ-ਏ-ਖਾਲਸਾ ਦੀ ਮੇਜਮਾਨੀ ਮਾਣੀ..ਤੇ ਵਾਪਿਸ ਪਰਤ ਚਿੱਠੀ ਰਾਂਹੀ ਦੱਸ ਰਹੇ ਓ ਕੇ ਕਿਹੜੇ ਦਲੇਰ ਹੁੰਦੇ ਤੇ ਕਿਹੜੇ ਬੁਜਦਿਲ..ਹੋਲਕਰ ਸਾਬ ਐਸੀਆਂ ਚਿਠੀਆਂ ਘੱਲਦੇ ਰਿਹਾ ਕਰੋ ਤਾਂ ਕੇ ਸਾਡੀ ਜਮੀਰ ਨੂੰ ਹਲੂਣਾ ਮਿਲਦਾ ਰਿਹਾ ਕਰੇ..!
ਅਬਦਾਲੀ ਕੋਲੋਂ ਖੋਹੀ ਭੰਗੀਆਂ ਵਾਲੀ ਤੋਪ..ਅੱਜ ਵੀ ਲਾਹੌਰ ਸ਼ਹਿਰ ਇੱਕ ਚੋਂਕ ਵਿਚ ਰੱਖੀ..ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਪਹੀਆ ਟੁੱਟ ਗਿਆ..ਤੋਪਚੀ ਆਖਣ ਲੱਗਾ ਹਰੇਕ ਗੋਲੇ ਤੇ ਇੱਕ ਇਨਸਾਨੀ ਮੋਢਾ ਦੇਣਾ ਪੈਣਾ..ਪਰ ਮੌਤ ਪੱਕੀ ਏ..ਖੇਮੇਂ ਵਿਚ ਹਫੜਾ ਦਫੜੀ ਮੱਚ ਗਈ..ਟੋਹ ਲੈਂਦਾ ਇੱਕ ਪਠਾਣੀ ਸੂਹੀਆ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ ਸ਼ਾਇਦ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਡਰ ਗਈ ਏ..ਪਰ ਇਹ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਮੋਢਾ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਵਿੱਲਖਣ ਸੰਘਰਸ਼ ਸੀ..ਏਨੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰੋਹਬਦਾਰ ਜਥੇਦਾਰ ਅੱਗੇ ਆਇਆ..ਅਖੇ ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਹਟ ਜਾਵੋ ਪਹਿਲਾ ਮੋਢਾ ਤੁਹਾਡਾ ਜਥੇਦਾਰ ਦੇਊ..ਸੂਹੀਆ ਆਖਣ ਲੱਗਾ ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ ਵੇਖ ਇੱਕ ਵੇਰ ਤੇ ਏਨਾ ਬੀਰ ਰਸ ਆਇਆ ਕੇ ਜੀ ਕੀਤਾ ਅਗਲਾ ਮੋਢਾ ਮੈਂ ਖੁਦ ਦੇ ਕੇ ਤੂੰਬਾ ਤੂੰਬਾ ਹੋ ਜਾਵਾਂ ਪਰ ਫੇਰ ਸੋਚਿਆ ਕਿਧਰੇ ਇਹ ਬਿਰਤਾਂਤ ਲਿਖਣੋਂ ਬਗੈਰ ਹੀ ਨਾ ਰਹਿ ਜਾਵੇ..!
ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ 1863 ਵਿਚ ਕੱਲਕੱਤੇ ਮਾਂ ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾ ਨਾਲ ਮਿਲਣੀ..ਜੂੜਾ ਟੋਹਿਆ ਧਾਹ ਨਿਕਲ ਗਈ..ਸਿਰ ਦਾ ਸਾਈਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਸਲ ਵਿਚ ਅੱਜ ਮੋਇਆ..ਫੇਰ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਖੋਹ ਲਏ ਕੋਹੇਨੂੰਰ ਅਤੇ ਅਤੀਤ ਵਿਰਾਸਤ ਸ਼ਾਨੋਂ-ਸ਼ੋਕਤ ਸਰਕਾਰ-ਏ-ਖਾਲਸਾ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ-ਏ-ਖਾਲਸਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਜਜਬਾ ਚੜਤ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ..ਜਮੀਰ ਨੂੰ ਟੁੰਭਿਆ..ਪਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੱਕ ਦਲੀਪ ਅੰਗਰੇਜੀ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗਿਆ ਗਿਆ ਸੀ..ਖਾਸ ਅਸਰ ਨਾ ਹੋਇਆ..ਫੇਰ ਸੰਨ ਚੌਂਠ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਮੁੱਕ ਗਈ ਤਾਂ ਹੋਸ਼ ਆਈ..ਪਰ ਓਦੋਂ ਵੇਲੇ ਦੀ ਨਮਾਜ ਕੁਵੇਲੇ ਦੀਆਂ ਟੱਕਰਾਂ ਹੋ ਨਿੱਬੜੀਆਂ..!
ਉੱਜੜ ਗਿਆਂ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਨਾ ਕੋਈ..ਮਰਿਆਂ ਦੀ ਨਾ ਥਾਂ..ਨਾ ਵੇ ਰੱਬਾ ਨਾ..ਨਾ ਵੇ ਰੱਬਾ ਨਾਂ!
ਪਿੱਛੇ ਜਿਹੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਏ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਪਿਸ਼ੌਰ ਵਿਚ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ..ਆਟੋ ਰਿਖਸ਼ੇ ਵਿਚ ਮੂਧਾ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ..ਨਿਥਾਵਿਆਂ ਦਾ ਅੰਜਾਮ..ਅਗਲੇ ਇੱਕ ਰਾਤ ਕੋਲ ਰੱਖ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਅਗਾਂਹ ਤੋਰ ਦਿੰਨੇ..ਜਾ ਬਾਬਾ ਹੁਣ ਕਿਧਰੇ ਹੋਰ ਠਿਕਾਣਾ ਲੱਭ..!
ਪਿੱਛੇ ਜਿਹੇ ਔਟਵਾ ਗਏ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਫਗਾਨੀ ਉਬਰ ਡਰਾਈਵਰ ਮਿਲਿਆ..ਕਹਿੰਦਾ ਜਦੋਂ ਕਾਬੁਲ ਕਰਤੇ ਪਰਵਾਨ ਵੀਹ ਸਿੱਖ ਮਾਰੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਓਥੇ ਕੋਲ ਹੀ ਸਾਂ..ਸਾਰੇ ਹੈਰਾਨ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਓਂ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ..ਪਰ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਓਪਰੇ ਅਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਸਨ..ਤਾਰਾਂ ਕਿਧਰੇ ਹੋਰ ਜੁੜੀਆਂ ਸਨ..ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਦੇ ਫੇਰ..ਨਿਥਾਵਿਆਂ ਦੇ ਸੰਧਰਬ ਵਿਚ ਗੱਲ ਚੇਤੇ ਆ ਗਈ!
ਅਠਾਰਾਂ ਸੌ ਚੁਰਨਵੇਂ..ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਮੁੱਕ ਗਿਆ..ਵੱਡੀ ਧੀ ਲਾਹੌਰ ਆ ਗਈ..ਮਾਡਲ ਟਾਊਨ ਇੱਕ ਬੰਗਲਾ ਖਰੀਦ ਲਿਆ..ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮਾਲੀ..ਤਰਾਂ ਤਰਾਂ ਦੇ ਫੁਲ ਲਾਉਂਦਾ..ਬੰਬਾ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸੁੰਘਦੀ..ਫੇਰ ਕੁਝ ਸੋਚਦੀ ਤੇ ਬਾਹਰ ਸੜਕਾਂ ਤੇ ਨਿੱਕਲ ਤੁਰਦੀ..ਮਰਹੂਮ ਦਾਦੇ ਦੀਆਂ ਕੰਸੋਵਾਂ ਲੈਂਦੀ..ਲਾਹੌਰੀਏ ਆਖਦੇ ਪਤਾ ਨੀ ਕੌਣ ਏ ਕਮਲੀ..ਐਵੇਂ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹਿੰਦੀ..ਪਰ ਉਹ ਕਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਕਿਲੇ ਫਸੀਲ ਅੱਗੇ ਜਾ ਖਲੋਂਦੀ ਤੇ ਕਦੇ ਵੱਡੇ ਗੇਟ ਅੱਗੇ..ਜਿਥੇ ਕਦੇ ਦਾਦਾ ਦਰਬਾਰ-ਏ-ਖਾਲਸਾ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ..ਫੇਰ ਘੰਟਿਆਂ ਬੱਧੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਅਤੇ ਹਵਾ ਰੁੱਖਾਂ ਪੰਖੇਰੂਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ..ਖਾਲਸਾਈ ਸ਼ਾਨੋਂ-ਸ਼ੌਕਤ ਆਪਣੀ ਰੂਹ ਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਮਲੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ..ਸੰਤਾਲੀ ਵੇਲੇ ਵੀ ਲਾਹੌਰ ਨਾ ਛੱਡਿਆ..ਮੇਰਾ ਦਾਦਾ ਕੱਲਾ ਰਹਿ ਜੂ..ਫੇਰ ਦਸਾਂ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਇਥੇ ਹੀ ਮੁੱਕੀ..!
ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਸਭ ਕੁਝ ਲੁੱਟ ਪੁੱਟ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਓਹਨਾ ਨੂੰ ਖੁਦ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨੀਆਂ ਆ ਹੀ ਜਾਂਦੀਆਂ..ਰੂਹ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਕੇ ਕੂਕਦੀ ਏ..ਡਾਰੋਂ ਵਿਛੜੀ ਕੂੰਝ ਵਾਂਙ..!
ਅਬਾਦੀਆਂ ਵੀ ਵੇਖੀਆਂ..ਬਰਬਾਦੀਆਂ ਵੀ ਵੇਖੀਆਂ..ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮੜੀ ਪਈ ਸੀ ਆਖਦੀ..ਇਹਨਾਂ ਗੁਲਾਮਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀਆਂ ਵੀ ਵੇਖੀਆਂ!
ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਜਵੰਦਾ
