ਗੁਰਭਜਨ ਗਿੱਲ ਤੇ ਤੇਜ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਦੀ ਚਿੱਤਰ- ਸ਼ਬਦ ਜੁਗਲਬੰਦੀ ਪੱਤੇ ਪੱਤੇ ਲਿਖੀ ਇਬਾਰਤ”ਰੂਹ ਦਾ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ

ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੀਆਂ ਉਹ ਗਲੀਆਂ — ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ, ਹਰਪਾਲ ਕਨੇਚਵੀ ਤੇ ਗੁਰਭਜਨ ਗਿੱਲ ਤੁਰਦੇ ਸਨ ਕਦੇ।
ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਟਾਂ-ਪੱਥਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਰਾਹ ਸਨ। ਗੁਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਨੇ ਉਸੇ ਗਲੀ ਤੋਂ ਤੁਰ ਕੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣ ਆਭਾ ਖਿਲਾਰੀ।
‘ਰਾਵੀ’, ‘ਚਰਖੜੀ’, ‘ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਝੂਠ ਬੋਲਦਾ ਹੈ’
ਵਰਗੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਕਾਵਿ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਰਚੇਤਾ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਹਰ ਪਹਿਲੂ ਨੂੰ ਬਾਖੂਬੀ ਜੀਣ ਦਾ ਸਲੀਕਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ਪਰ ਅੱਜ ਗੱਲ ‘ਪੱਤੇ ਪੱਤੇ ਲਿਖੀ ਇਬਾਰਤ’ ਦੀ।
ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਰੂਹਾਨੀ ਰੰਗ ਦੀ ਛਪਾਈ ਹੈ। ਇਹ ਤੇਜ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਦੇ ਕੈਮਰੇ ਦੀ ‘ਤੀਸਰੀ ਅੱਖ’ ਤੇ ਗੁਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਦੀ ਕਲਮ ਦੀ ‘ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ’ ਦਾ ਸੰਗਮ ਹੈ।
ਵਾਲਟ ਵਿਟਮੈਨ ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ : “Leaves of Grass” ਤੋਂ “ਪੱਤੇ ਪੱਤੇ ਲਿਖੀ ਇਬਾਰਤ” ਤੱਕ
ਵਿਟਮੈਨ ਨੇ ‘ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ’ ਵਿਚ ਸਮੁੱਚੀ ਮਾਨਵਤਾ, ਮੌਤ ਤੇ ਅਮਰਤਾ ਨੂੰ ਲੱਭਿਆ ਸੀ:
“I believe a leaf of grass is no less than the journey-work of the stars.”
ਗੁਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਵੀ ਉਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫ਼ਰਕ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵਿਟਮੈਨ ਦਾ ਘਾਹ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿਚ ਉੱਗਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਗਿੱਲ ਦਾ ਪੱਤਾ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੀ ਕਿਸੇ ਬਗੀਚੀ ਵਿਚ ਡਿੱਗਾ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ ਇਕੋ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ —
ਨਿਗੂਣੀ ਤੋਂ ਨਿਗੂਣੀ ਸ਼ੈਅ ਵਿਚ ਵੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਪਸਾਰਾ ਲੁਕਿਆ ਹੈ।
ਜਦ ਤੇਜ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਸਵੇਰ ਦੀ ਤਰੇਲ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਪੱਤੇ ਨੂੰ ਕੈਮਰੇ ਵਿਚ ਕੈਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਗੁਰਭਜਨ ਗਿੱਲ ਉਸ ‘ਤੇ ਚਾਰ ਸਤਰਾਂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਟਮੈਨ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪੁੱਛ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਕੀ ਇਹ ਤੁਪਕਾ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਹੈ? ਜਾਂ ਇਹ ਉਹੀ ਜਲ-ਕਣ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾ ਜੀਵ ਬਣਿਆ ਸੀ? ਕੀ ਇਹ ਪੱਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਰੁੱਖ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ? ਜਾਂ ਇਹ ਉਹੀ ਪੱਤਰੀ ਹੈ ਜਿਸ ‘ਤੇ ਕਾਦਰ ਨੇ ਕਾਇਨਾਤ ਦੀ ਇਬਾਰਤ ਲਿਖੀ ਹੈ?
ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪਾਸਾਰ : ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਅੱਖ ਕਿਵੇਂ ਖੋਲ੍ਹਦੀ ਹੈ
‘ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰੀ ਨੇ ਸਾਡਾ ਸਹਿਜ ਖੋਹ ਲਿਆ ਹੈ’ — ਇਹ ਸਤਰ ਸਾਡੇ ਸਮਿਆਂ ਦਾ ਨਿਦਾਨ ਹੈ। ਅਸੀਂ ‘ਵਾਹੋਦਾਹੀ ਭੱਜਦੇ’ ਹਾਂ, ਪਰ ਕਿੱਥੇ?
ਗਿੱਲ ਸਾਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: ਰੁਕ। ਘਰ ਦੀ ਬਗੀਚੀ ਵਿਚਲਾ ‘ਵਣ ਤ੍ਰਿਣ’ ਹੀ ਨਿਹਾਰ ਲੈ।
ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪਾਸਾਰ ਖੋਲ੍ਹਦੀ ਹੈ:
ਪਹਿਲਾ ਪਾਸਾਰ : ਬਾਹਰ ਤੋਂ ਅੰਦਰ ਵੱਲ
ਅਸੀਂ ਬਾਹਰਲੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਗੁਆਚੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਪੱਤੇ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੰਗ-ਰੂਪ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ‘ਰਸ’ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਡਿੱਗਿਆਂ ਹੋਇਆ ਪੱਤਾ ਮੌਤ ਨਹੀਂ, ਤਬਦੀਲੀ ਹੈ। ਝੜਿਆ ਫੁੱਲ ਅੰਤ ਨਹੀਂ, ਨਵੀਂ ਰੁੱਤ ਦਾ ਇਕਰਾਰ ਹੈ।
ਦੂਜਾ ਪਾਸਾਰ : ਮੈਂ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਤੱਕ
ਵਿਟਮੈਨ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ
— “I contain multitudes”.
ਗਿੱਲ ਦੀ ਲਿਖਤ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਪੱਤਾ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ — “ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਧੁੱਪ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਹਵਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਉਹ ਹੱਥ ਹਾਂ ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਛੋਹਿਆ”। ਇਹ ‘ਹਉਮੈ’ ਤੋਂ ‘ਸਰਬੱਤ’ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਹੈ।
ਤੀਜਾ ਪਾਸਾਰ : ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸਹਿਜ ਤੱਕ
ਚਾਰ ਸਤਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਬਦ-ਸੀਮਾ। ਇਹ ਕੈਦ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਾਧਨਾ ਹੈ। ਹਾਇਕੂ ਵਾਂਗ। ਜਦ ਸ਼ਬਦ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਰਥ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ‘ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰੀ’ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ‘ਸਹਿਜ’ ਦਾ ਸਬਕ ਹੈ।
. ਰੂਹ ਸੰਗ ਸੰਵਾਦ :
ਜਦ ਪੱਤਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ
ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹਨੀ ਨਹੀਂ, ਸੁਣਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਚਿੱਤਰ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਦੇ ਹਨ।
ਤੇਜ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਦਾ ਕੈਮਰਾ ਜਦ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਨ ਨੂੰ ਪੱਤੇ ‘ਤੇ ‘ਕਲੋਲ’ ਕਰਦਿਆਂ ਫੜਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਹੀਂ ਫੜਦਾ। ਉਹ ‘ਬਲਿਹਾਰੀ ਕੁਦਰਤਿ ਵਸਿਆ’ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਫੜਦਾ ਹੈ।
ਤੇ ਗੁਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਜਦ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਤਰਜਮਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੱਤਾ ਸਵਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ — “ਮੈਂ ਕਿਉਂ ਡਿੱਗਿਆ?” ਕਲਮ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੀ ਹੈ — “ਤੂੰ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇਣ ਲਈ ਡਿੱਗਿਆ
ਇਹੀ ਰੂਹ ਸੰਗ ਸੰਵਾਦ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪਾਠਕ ਤੀਸਰੀ ਧਿਰ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਪੱਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖ਼ੁਦ ਕਲਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰੂਹਾਨੀ ਰੰਗ ਦੀ ਛਪਾਈ : ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਤੋਂ ਵਿਟਮੈਨ ਤੱਕ
“ਬਲਿਹਾਰੀ ਕੁਦਰਤਿ ਵਸਿਆ” — ਇਹ ਸਤਰ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਵਿਚ ਹੀ ਕਰਤਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਵਿਟਮੈਨ ਨੇ ਕਿਹਾ — “I hear and behold God in every object”.
‘ਪੱਤੇ ਪੱਤੇ ਲਿਖੀ ਇਬਾਰਤ’ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਸੁਰਾਂ ਦਾ ਸੰਗਮ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰਬ ਤੇ ਪੱਛਮ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਹੈ। ਇਹ ਤੇਜਪਰਤਾਪ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਬਗੀਚੀ ਵਿਚ ਉੱਗਿਆ ‘ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ’ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਸਕਰਨ ਹੈ।

ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਮੰਦਰ-ਮਸੀਤ ਵਿਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਤਰੇਲ ਦੇ ਤੁਪਕੇ ਵਿਚ ਹੈ। ਕਿ ਰੱਬ ਲੱਭਣ ਲਈ ਹਿਮਾਲਾ ਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ‘ਤੀਸਰਾ ਨੇਤਰ’ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ — ਸਹਿਜ, ਸੰਤੁਲਨ, ਸੁਜਾਗ ਤੇ ਸੁਹਜ ਨਾਲ।

ਉਸ ਪੱਤੇ ਵੱਲੋਂ ਜੋ ਡਿੱਗ ਕੇ ਵੀ ਅਮਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਕਲਮ ਵੱਲੋਂ ਜੋ ਚਾਰ ਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਲਿਖ ਗਈ।

ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਤੋਂ ਤੁਰ ਕੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਜਿਹੜੇ ਵਿਹੜੇ ਗੁਰਭਜਨ ਗਿੱਲ ਨੇ ਸਜਾਏ ਹਨ, ‘ਪੱਤੇ ਪੱਤੇ ਲਿਖੀ ਇਬਾਰਤ’ ਉਸ ਵਿਹੜੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੱਚਾ ਫੁੱਲ ਹੈ।
ਪੋਤਰੀ ਅਸੀਸ ਕੌਰ ਦੇ ਜਨਮਦਿਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਇਹ ਮਹਾਂ ਯਾਤਰਾ,, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹ
ਸਤਬੀਰ ਕੌਰ ਸੰਧੂ ਤੇ ਜਸਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਗਿੱਲ ਹਨ’
ਸਦਾ ਸਤਿਕਾਰ।
ਮੇਰੀ ਸਾਂਝ ਬਾਪੂ ਜੀ ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਨੱਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ
ਪੋਤਰੀ ਅਸੀਸ ਕੌਰ ਗਿੱਲ ਤੀਕ ਹੈ,,
ਮੇਰੀ ਪੋਤਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਅਸੀਸ ਕੌਰ ਯਾਦ ਹੈ ,,

ਗੁਜ਼ਾਰਿਸ਼ ਹੈ
ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹੋ ਨਹੀਂ — ਜੀਓ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਜਿਊਣ ਦਾ ਸਲੀਕਾ ਹੈ।

ਆਤਮਯਾਦ