ਧੰਨ ਧੰਨ ਸਤਿਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਦਾ 650ਵਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਤਿਉਹਾਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ, ਸੰਤ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਸਮਾਗਮ ਕਰਵਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਸਜ ਰਹੇ ਹਨ, ਸੈਮੀਨਾਰ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਹੈ। ਪਰ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਅਜੇ ਵੀ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ—ਕੀ ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਮਨਾ ਰਹੇ ਹਾਂ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਵੀ ਰਹੇ ਹਾਂ?
ਦੁਆਬੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੱਲ ਆਖਦੇ ਨੇ—”ਬੰਦਾ ਮੇਲੇ ‘ਚ ਤਾਂ ਜਾ ਆਉਂਦਾ ਏ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।” ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਉਤਰਨਾ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਜਾਤ, ਪੰਥ ਜਾਂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਧੰਨ ਧੰਨ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਲੀ ਸ਼ਬਦ ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤਾਜ਼ਗੀ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਪੰਜ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਰਜਨੀਸ਼ ਓਸ਼ੋ ਇੱਕ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ “ਧਰਮ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰੇ, ਧਰਮ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਦੇਵੇ।” ਇਹੀ ਗੱਲ ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਕਹਿ ਗਏ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਮੰਗਿਆ, ਕਦੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਨਹੀਂ ਮੰਗਿਆ, ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਹਕੂਮਤ ਨਹੀਂ ਮੰਗੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮਨੁੱਖ ਮੰਗਿਆ ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਉਮੈ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਭੇਦਭਾਵ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਨਾਮ ਦਾ ਚਾਨਣ ਹੋਵੇ।
ਅੱਜ ਅਸੀਂ “ਬੇਗਮਪੁਰਾ” ਦਾ ਜਾਪ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਬੇਗਮਪੁਰਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਘੱਟ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਬੇਗਮਪੁਰਾ ਕੋਈ ਨਕਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਬਣਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਨਾ ਡਰ ਹੈ, ਨਾ ਨਫ਼ਰਤ, ਨਾ ਉੱਚ-ਨੀਚ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਸਮਝਣ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ। ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪਛਾਣ ਉਸਦੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਜਨਮ, ਜਾਤ ਜਾਂ ਦੌਲਤ ਨਾਲ।
ਅੱਜ ਵੀ ਜੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ, ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ, ਡੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਨਫ਼ਰਤ, ਧੜੇਬੰਦੀ, ਹਉਮੈ ਅਤੇ ਵਿਤਕਰਾ ਪਾਲਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸੱਚ ਮੰਨਿਓ, ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਤਾਂ ਮਨਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਜੀ ਸਕਦੇ।
ਦੁਆਬੇ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਹਾਵਤ ਹੈ—”ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਬੀਜ ਕੇ ਬੰਦਾ ਚੌਲ ਨਹੀਂ ਵੱਢ ਸਕਦਾ।” ਜੇ ਅਸੀਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੰਕਾਰ, ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਵੈਰ ਬੀਜਾਂਗੇ ਤਾਂ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਉੱਗ ਸਕਦੇ। ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬਾਹਰਲੀ ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ, ਅੰਦਰਲੀ ਲੜਾਈ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਜਿਹੜਾ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ, ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਹਉਮੈ ਨੂੰ ਹਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਜੇਤੂ ਹੈ।
ਅੱਜ ਦੁਨੀਆ ਚੰਦਰਮਾ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੈ, ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਅਸਮਾਨ ਛੂਹ ਲਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਮਨੁੱਖ ਅਜੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੈ। ਜਾਤ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ, ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ, ਰੰਗ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਕੰਧਾਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨੂੰ ਢਾਹੁਣ ਆਏ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਤੱਕ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਰਾਹ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਰਗ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੈ।
ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਕੇਂਦਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ 650ਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਮਨਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਮਾਗਮ ਸਿਰਫ਼ ਸਟੇਜਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣੇ ਚਾਹੀਦੇ। ਅਸਲ ਸਮਾਗਮ ਉਦੋਂ ਹੋਵੇਗਾ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਦੂਜੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾਵੇਗਾ, ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਗਰੀਬ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵਿਤਕਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸਾਡੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠਾਸ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿਮਰਤਾ ਆਵੇਗੀ।
ਧਰਮ ਦਾ ਅਰਥ ਸਿਰਫ਼ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਹਉਮੈ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਅਰਦਾਸ ਦਾ ਅਰਥ ਸਿਰਫ਼ ਹੱਥ ਜੋੜਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦਿਲ ਖੋਲ੍ਹਣਾ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਦਾ ਅਰਥ ਸਿਰਫ਼ ਲੰਗਰ ਵਰਤਾਉਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਅੱਥਰੂ ਪੂੰਝਣਾ ਵੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਹੈ।
ਅੱਜ ਲੋੜ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਮਾਗਮ ਕਰੀਏ। ਲੋੜ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ, ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰੀਏ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਚ ਬਣਾਇਆ ਸੀ; ਇਤਿਹਾਸ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰੌਸ਼ਨੀ ਜਗਾਈ ਸੀ।
ਆਓ, ਇਸ 650ਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਮੌਕੇ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਦੀਵੇ ਨਾ ਜਗਾਈਏ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਹਉਮੈ ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾਈਏ। ਸਿਰਫ਼ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਚੱਲੀਏ, ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ‘ਤੇ ਵੀ ਚੱਲੀਏ। ਸਿਰਫ਼ ਜੈਕਾਰੇ ਨਾ ਲਾਈਏ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਸਮਾਜ ਵੀ ਬਣਾਈਏ ਜਿਸਦਾ ਸੁਪਨਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ “ਬੇਗਮਪੁਰਾ” ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਸੀ।
ਇਹੀ ਧੰਨ ਧੰਨ ਸਤਿਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਨੂੰ ਸੱਚੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਇਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਇਹੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਹੋਵੇਗੀ।
ਲੇਖਕ:- ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੁਸਾਂਝ (ਮਿਲਾਨ) ਇਟਲੀ।
