ਮਨ ਬਉਰਾ

ਪੁਸਤਕ: ਮਨ ਬਉਰਾ
ਲੇਖਕਾ: ਬਿੰਦੂ ਦਲਵੀਰ ਕੌਰ
ਰੀਵਿਉਕਾਰ: ਡਾ.ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ ( 98142 31698)

ਬਿੰਦੂ ਦਲਵੀਰ ਕੌਰ ਕਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਇਰਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਗ਼ਜ਼ਲ-ਪੁਸਤਕ ‘ਮਨ ਬਉਰਾ’ ਦੇ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਸਿਰਫ਼ ਨਿੱਜੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੀ ਮਾਧਿਅਮ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਹੋਂਦ, ਜੀਵਨ-ਸੰਘਰਸ਼, ਸਮੇਂ, ਸੱਚ, ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ, ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਅਮਨ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਾਵਿ-ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟ ਕੇ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਰਾ ਦੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਬਾਹਰੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲਗਾਤਾਰ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ‘ਮਨ ਬਉਰਾ’ ਨਾਮ ਵੀ ਇਸੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬੇਚੈਨੀ, ਖੋਜ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਬਿੰਦੂ ਦਲਵੀਰ ਕੌਰ ਦੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਹਰੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਾ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਖੋਜਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼। ਸ਼ਾਇਰਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਝਾਤੀ ਮਾਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਝਣ, ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ‘ਆਪਣੇ ਆਪ ’ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ’ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸਿਰਫ਼ ਨਿੱਜੀ ਹੌਸਲੇ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਔਖੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਣ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤਾਕਤ ਹੈ।

ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਗ਼ਜ਼ਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਇਰਾ ਲਿਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਨਮੋਲ ਸਮਝਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਮੇਂ ਦੀ ਰਾਗਨੀ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਨ, ਅਮਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਅਰਦਾਸ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਬਚਾਈ ਰੱਖਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦਾ ਸੁਰ ਨਿੱਜੀ ਤੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਰਾ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਸਿਰਫ਼ ‘ਮੈਂ’ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਸਗੋਂ ‘ਅਸੀਂ’ ਤੱਕ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੀ ਬਦਲ ਰਹੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਮਨੁੱਖੀ ਕਿਰਦਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਾਵਿ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਕੋਲ ਕਵਿਤਾ ਕੇਵਲ ਮਨੋਰੰਜਨ ਜਾਂ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਉਚੇਚ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਇੱਕ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਹੈ।

‘ਮਨ ਬਉਰਾ’ ਦੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੱਚ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਰਾ ਲਈ ਸੱਚ ਕੋਈ ਅਮੂਰਤ ਨੈਤਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਜੀਵਨ ਜੀਊਣ ਦੀ ਇੱਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਸੱਚ ਦੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਤੁਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚ ਦਾ ਰਸਤਾ ਭਾਵੇਂ ਔਖਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕੀਮਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੌਸਲਾ, ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਸੁਰ ਵੀ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਫ਼ਰ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਤਾਕਤ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।

ਸਮੇਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਹੈ। ‘ਕਿੰਨੇ ਬੀਤੇ, ਕਿੰਨੇ ਰਹੇ’ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਸ਼ਾਇਰਾ ਜੀਵਨ ਦੀ ਬੀਤ ਰਹੀ ਘੜੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰੁੱਤਾਂ, ਬਦਲਦੇ ਪਲ, ਨਵੇਂ ਵਰ੍ਹੇ ਅਤੇ ਬਦਲਦੀ ਦੁਨੀਆ ਉਸ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਦਰਤੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਇਹ ਸਮੇਂ ਦੇ ਗੁਜ਼ਰਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਬਦਲਣ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੀਤੇ ਹੋਏ ਪਲਾਂ, ਮਿਲੇ ਲੋਕਾਂ, ਗੁਆਚੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬਦਲਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਮਾਂ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਚੱਲਦੀ ਹੋਈ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਂਗ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਦਲਵੀਰ ਕੌਰ ਦੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਉਸ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਚੇਤਨਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਗ਼ਜ਼ਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਣਤਰ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ‘ਸ਼ਬਦ’, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਰਾਗ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਰਾਹੀਂ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੁਦਰਤ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਹਾਨੀ ਪੁਸਤਕ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕਿਸੇ ਹੋਂਦ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ, ਆਕਾਸ਼, ਰਾਗ, ਰੌਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਵਰਗੇ ਬਿੰਬ ਉਸ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪਰਿਪੇਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਕਿਸੇ ਕਰਮਕਾਂਡੀ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਦੀ ਬਜਾਏ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚੋਂ ਉਪਜਦੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ।
ਇਸੇ ਰੂਹਾਨੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰੂਪ ਉਸ ਦੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਮੌਲਾ’, ‘ਦੁਆ’, ‘ਇਸ਼ਕ’, ‘ਇਬਾਦਤ’ ਅਤੇ ‘ਅਮਨ’ ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸਿਰਫ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸੁੱਚੇ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਇਰਾ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਇਬਾਦਤ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ। ਮਨੁੱਖ ਨਾਲ ਪਿਆਰ, ਸੱਚ ਨਾਲ ਨਿਭਾਅ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ ਖੋਜ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਉਸ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਕਾਵਿ-ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਹਨ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਰੀ- ਸੰਵੇਦਨਾ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਰਜ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਸ਼ਾਇਰਾ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਾਅਰੇ ਜਾਂ ਸਿੱਧੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਘੋਸ਼ਣਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੀ। ਮਨੁੱਖੀ ਅਨੁਭਵਾਂ, ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ, ਉਡੀਕ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਇਕੱਲੇਪਣ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਸਤਰੀ ਮਨ ਦੀ ਬਾਰੀਕ ਸੰਵੇਦਨਾ ਪਛਾਣੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ‘ਮਨ’ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਰੋਂਦਾ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਉਸ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮਝਣ, ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਅਰਥ ਕੱਢਣ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪਰਵਾਸੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਰਹਿੰਦੀ ਸ਼ਾਇਰਾ ਲਈ ‘ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ’, ‘ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ’ ਅਤੇ ‘ਆਪਣੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਯਾਦ’ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਵੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਪਲਬਧ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੋਈ ਸਿੱਧਾ ਨਾਅਰਾਮਈ ਚਿੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਮਨੁੱਖੀ ਜੜ੍ਹਾਂ, ਯਾਦ, ਰਿਸ਼ਤੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਦੀ ਖੋਜ ਉਸ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰਵਾਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਵਾਦ ਹੈ। ਬਿੰਦੂ ਦਲਵੀਰ ਕੌਰ ਦੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਇਸ ਸੰਵਾਦ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਭਾਵ-ਜਗਤ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸ਼ਾਇਰਾ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਾਰੇ ਵੀ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸਹਿਜ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਫ਼ਾਰਸੀ-ਅਰਬੀ ਮੂਲ ਦੇ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਹੇ ਹਨ-ਜਿਵੇਂ ਇਸ਼ਕ, ਇਬਾਦਤ, ਅਮਨ, ਸ਼ੋਹਰਤ, ਅਰਦਾਸ, ਮੌਲਾ, ਰਾਗ, ਸੁਰਤਾਲ ਆਦਿ। ਇਸ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਗ਼ਜ਼ਲਾਨਾ ਮਾਹੌਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਸ਼ੇ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਅਜੋਕੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀਅਤ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਉਸ ਦੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰੌਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਹਨੇਰੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਵੀ ਬਹੁਤ ਅਰਥਪੂਰਨ ਹੈ। ਰੌਸ਼ਨੀ ਇੱਥੇ ਆਸ, ਗਿਆਨ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਹਨੇਰਾ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਕਟ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ, ਸਾਗਰ, ਰਾਗ, ਗੁਲਜ਼ਾਰ, ਰੁੱਤਾਂ, ਬੀਜ ਅਤੇ ਕੋਂਪਲ ਵਰਗੇ ਕੁਦਰਤੀ ਬਿੰਬਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਾਇਰਾ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਠੋਸ ਕਾਵਿ-ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਬਿੰਬ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

‘ਮਨ ਬਉਰਾ’ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਇਹ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਿੰਦੂ ਦਲਵੀਰ ਕੌਰ ਲਈ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ਼ਕ ਮੁਹੱਬਤ, ਵਿਯੋਗਜਾਂ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਵਿਧਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸੰਵੇਦਨਾ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਕੌਣ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਅਰਥ ਕੀ ਹੈ, ਸਮਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿੱਥੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਝੂਠ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀ ਹੋਵੇ, ਅਮਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਕੀ ਕੀਮਤ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਤੱਕ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ-ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਸ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਕਰਕੇ ‘ਮਨ ਬਉਰਾ’ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕਹਿਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਦਲਵੀਰ ਕੌਰ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਕਾਵਿ-ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਕਹਿਣਾ ਵਧੇਰੇ ਉਚਿਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮਨ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਕੇ ਵੀ ਆਸ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੀਤਣ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਲੱਭਦਾ ਹੈ। ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਰਹਿ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਬਿੰਦੂ ਦਲਵੀਰ ਕੌਰ ਦੀ ਇਹ ਕਾਵਿ-ਆਵਾਜ਼ ਆਪਣੀ ਸਾਦਗੀ, ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਰੂਹਾਨੀ ਚਿੰਤਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਕਰਕੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ। ‘ਮਨ ਬਉਰਾ’ ਇਸੇ ਮਨ ਦੀ ਉਹ ਕਾਵਿ-ਗਵਾਹੀ ਹੈ ਜੋ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਜਿਉਂਦੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੁਕੇ ਅਰਥਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਹਰਦਮ ਮਾਨ

ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਪੋਰਟਰ, ਬੀ.ਸੀ., ਕੈਨੇਡਾ

ਫੋਨ: +1 604 308 6663

ਈਮੇਲ : maanbabushahi@gmail.com