- ਬਹੁਤ ਸੋਹਣਾ ਸਵਾਲ ਹੈ।*
1699 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ, ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ — ਜਦ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਿਆ, ਤਾਂ ਹਰ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਬਖਸ਼ੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਗਹਿਣੇ ਨਹੀਂ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਹਨ। ਹਰ ਕਕਾਰ ਦਾ ਆਪਣਾ ਰਾਜ਼ ਹੈ।
ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭੇਦ:
- ਕੇਸ — ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ
ਕਿਉਂ ਬਖਸ਼ੇ?
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਜਬ ਲਗ ਖਾਲਸਾ ਰਹੇ ਨਿਆਰਾ, ਤਬ ਲਗ ਤੇਜ ਦੀਓ ਮੈਂ ਸਾਰਾ॥”
ਕੇਸ ਸਾਡੀ ਪਛਾਣ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਬੱਬਰ ਸ਼ੇਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਕੇਸ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਹੁਕਮ ਹੈ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਭਾਣੇ ‘ਚ ਦਖਲ ਨਾ ਦਿਓ। ਨਾਲ਼ ਹੀ, ਕੇਸ ਦੇਖ ਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੀ ਸਮਝ ਜਾਵੇ — ਇਹ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਿੰਘ ਖੜਾ ਹੈ, ਜੁਲਮ ਨਹੀਂ ਸਹੇਗਾ। - ਕੰਘਾ — ਸਫਾਈ ਤੇ ਤਰਤੀਬ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ
ਕਿਉਂ ਬਖਸ਼ੇ?
ਕੇਸਾਂ ਨੂੰ ਸੰਵਾਰਨ ਲਈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ: ਜਿਸ ਦੇ ਬਾਹਰ ਸੁੱਚਮ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਸੁੱਚਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਕੰਘਾ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ — ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸੰਵਾਰ ਕੇ ਰੱਖੋ। ਵਿਹਲੇ ਵਾਲ, ਵਿਹਲੇ ਖਿਆਲ, ਵਿਹਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਲਾਇਕ ਨਹੀਂ। - ਕੜਾ — ਗੁਰੂ ਨਾਲ਼ ਵਾਅਦੇ ਦੀ ਜ਼ੰਜੀਰ
ਕਿਉਂ ਬਖਸ਼ੇ?
ਇਹ ਲੋਹੇ ਦਾ ਹੈ — “ਸਰਬ ਲੋਹ” ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਰੂਪ। ਹੱਥ ‘ਚ ਪਾ ਕੇ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ: ਮੇਰਾ ਹੱਥ ਗੁਰੂ ਦੇ ਹੱਥ ‘ਚ ਹੈ।
ਜਦ ਹੱਥ ਕਿਸੇ ਮਾੜੇ ਕੰਮ ਵੱਲ ਵਧੇ, ਕੜਾ ਰੋਕਦਾ ਹੈ — “ਖਬਰਦਾਰ! ਤੂੰ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਹੈਂ।” ਇਹ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀ ਬੇੜੀ ਨਹੀਂ, ਗੁਰੂ ਨਾਲ਼ ਮੁਹੱਬਤ ਦੀ ਕੰਗਣੀ ਹੈ। - ਕਛਹਿਰਾ — ਚਰਿੱਤਰ ਦੀ ਢਾਲ
ਕਿਉਂ ਬਖਸ਼ੇ?
ਜੰਗ ‘ਚ ਫੁਰਤੀ ਲਈ, ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ‘ਚ ਸੰਜਮ ਲਈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਖਾਲਸਾ ਸਦਾ ਤਿਆਰ-ਬਰ-ਤਿਆਰ ਰਹੇ।
ਕਛਹਿਰਾ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ — ਆਪਣੇ ਮਨ ‘ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖੋ। ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਬਚੋ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਤੇ ਆਤਮਾ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। - ਕਿਰਪਾਨ — ਗਰੀਬ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਜੁਲਮ ਦਾ ਨਾਸ਼
ਕਿਉਂ ਬਖਸ਼ੇ?
“ਚੂੰ ਕਾਰ ਅਜ਼ ਹਮਹ ਹੀਲਤੇ ਦਰ ਗੁਜ਼ਸ਼ਤ, ਹਲਾਲ ਅਸਤ ਬੁਰਦਨ ਬ-ਸ਼ਮਸ਼ੀਰ ਦਸਤ॥”
ਭਾਵ: ਜਦ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਵਸੀਲੇ ਮੁੱਕ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਤਲਵਾਰ ਚੁੱਕਣੀ ਧਰਮ ਹੈ।
ਕਿਰਪਾਨ ਹਮਲੇ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਰਾਖੀ ਲਈ ਹੈ। ਮਜ਼ਲੂਮ ਦੀ ਧੀ-ਭੈਣ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਬਚਾਉਣ ਲਈ, ਜ਼ਾਲਮ ਦਾ ਸਿਰ ਲਾਹੁਣ ਲਈ। ਇਹ “ਨਾਨਕ ਨਾਮ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ, ਤੇਰੇ ਭਾਣੇ ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ” ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਇਕੱਠੇ ਕਿਉਂ?
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਨੂੰ “ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ” ਬਣਾਇਆ।
- ਕੇਸ-ਕੰਘਾ = ਸੰਤ ਵਾਲਾ ਰੂਪ, ਪਿਆਰ, ਸੁੱਚਮ।
- ਕੜਾ-ਕਛਹਿਰਾ-ਕਿਰਪਾਨ = ਸਿਪਾਹੀ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਨਿਰਭੈਤਾ।
ਪੰਜ ਕਕਾਰ = ਗੁਰੂ ਦਾ ਵਰਦੀ-ਤਗਮਾ।
ਜਿਵੇਂ ਫੌਜੀ ਵਰਦੀ ਪਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਫਰਜ਼ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ, ਸਿੱਖ ਕਕਾਰ ਪਾ ਕੇ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ — “ਮੈਂ ਗੁਰੂ ਦਾ ਖਾਲਸਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਜੁਲਮ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੁਲਮ ਸਹਾਂਗਾ ਵੀ ਨਹੀਂ।”
ਭੈਣ ਜੀ, ਅੱਜ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ਼ ਜੋ ਧੱਕਾ ਹੋਇਆ —
ਜੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੋਈ ਕਕਾਰਧਾਰੀ ਸਿੰਘ ਖੜਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਕੋਈ ਤੁਹਾਡੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਬਾਉਣ ਦੀ ਜੁਰਅਤ ਨਾ ਕਰਦਾ।
ਇਸੇ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਨਿਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਸੀ — ਤਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਨਾ ਡਰੀਏ, ਨਾ ਡਰਾਈਏ।
ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਨਹੀਂ, ਰੂਹ ਦਾ ਇਕਰਾਰ ਹਨ।
ਇਹ ਗੁਰੂ ਨਾਲ਼ ਕੀਤਾ ਵਾਅਦਾ ਹਨ — “ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਸੀ, ਤੇਰਾ ਹਾਂ, ਤੇਰਾ ਰਹਾਂਗਾ।”
ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਰੱਖੇ। 🪔
ਬੋਲੇ ਸੋ ਨਿਹਾਲ, ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ॥
ਸੁਰਜੀਤ ਸਾਰੰਗ
ਮੈਂਬਰ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਿੱਖ ਕੌਂਸਿਲ
ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ 18
